Per Sandberg i Frp vil fyrst bruka gulrot og sidan bruka pisk: - Vi skal fornye offentlig sektor. Jeg gir meg ikke i det partiet her før vi sitter igjen med 170 kommuner!

I fylkestingsvalet 2007 stemte annankvar fusing, annankvar samning og over to tredjedelar av osingane på eit av dei fire såkalla borgarlege partia (Venstre, Kristeleg Folkeparti, Framstegspartiet, Høgre). På bakgrunn av dette etterlyste eg i ein kommentarartikkel skrive som journalist i Os og Fusaposten (artikkelen er også å finna som faksimile på Bygdabloggen) ein lokal diskusjon.

Eit av kommunescenaria i KS-rapporten "Eit nytt Hordaland?" frå 2004. Dei tre kommunane Os, Fusa og Samnanger vert her slått saman - ein ikkje utenkeleg modell som har ein del støtte i dei tre kommunane, men som vil skapa ein svært kunstig konstruksjon

Eg spurte: Kva meiner innbyggjarane i Os og Fusa om kommunesamanslåing? Kva meiner – ikkje minst – politikarane og veljarane til Frp, Høgre, Venstre og Kristeleg Folkeparti. Det same spørsmålet kan glatt gå ut til politikarar og veljarar i Samnanger.

Debatten på området har vore nærast fråverande, både før og etter mitt innlegg. Det kan synast som om spørsmålet er eit slags distriktstabu, noko politikarar på lokalplan ikkje skal snakka om i det heile, men heller overlata til politikarane på Stortinget. Varaordførar Atle Kvåle i Fusa er ein av dei få som har snakka om det, sjølv om det er nesten fem år sidan no. Bakgrunnen var eit utspel frå Tverrpolitisk Samlingsliste, leia av Magne Djuvik (no Frp), med støtte til ein storkommune beståande av nettopp Os, Fusa og Samnanger.

Arbeidarparti-politikaren Kvåle sa:

Me må unngå å koma i ein situasjon der me får tredd ei samanslåing ned over hovudet på oss. Me må setja oss i førarsetet og sjølve kome med meiningar om korleis me vil ha det.

Problemet med framlegget om storkommunen Os er at resultatet rett og slett ikkje heng på greip (dei som har vorte for urbaniserte til å skjøna det omgrepet bør umiddelbart tinga seg ein gardsferie ei veke med hard jobbing på eit økologisk småbruk).

Fusa er i seg sjølv eit glitrande døme på tullete kommunekonstruering: Sjølv over 40 år etter at Strandvik, Fusa og Hålandsdal kommunar vart samla til ein kommune ber storheradet Fusa endå preg av å vera ein kunstig konstruksjon. At Ølve og Hatlestrand (og for den del Varaldsøy) ligg i Kvinnherad understrekar det ulogiske i dagens kommunegrenser (“En liten flik av Kvinnherad ligger på vestsiden av fjorden”, skriv wikipedia).

Dette kan ikkje botast med å slå Fusa saman med Os og Samnanger. Osøyro er knappast noko naturleg sentrum for fusingane og slett ikkje eit naturleg senter for samningane, som har kortare veg til Arna i Bergen. Vegen til Bergen sentrum er kortare for dei fleste samningar enn det vegen til Osøyro er; og han er verken så smal, så svingete eller så dårleg som vegen utetter fjorden.

Den felles fortida dei tre kommuna har i gamle Ous herad er nettopp fortid, knytt til ei tid der fjorden var hovudfartsåre. Jamvel om keisar Wilhelm II skulle visa seg å få rett i at bilen berre er eit “mellombels fenomen” er det liten grunn til å tru at framtidas Midthordland kjem til å ha fjorden som motorveg. Kort sagt: Ideen om desse tre kommunane som ein storkommune er mest av alt eit teikn på manglande idérikdom. Sjølv ein storkommune beståande av Os, Fusa, Ølve, Hatlestrand og Tysnes ville vera langt meir logisk.

Det finst ei rekkje gode argument for at små kommunar er betre enn store, og eg er ingen varm tilhengar av storkommunar – Samnanger klarer seg bra åleine. Ikkje minst har småkommunane ein fordel i at lokalpolitikarane er folk ein treff på butikken – og difor kjem val i småkommunar ofte svært nære å vera reine personval. Det hadde ikkje alltid vore så dumt på stortingsnivå heller.

Større kommunar har og demokratiske fordelar. For det fyrste kan det tenkjast at større og sterkare kommunar kan kjempa seg til å overta meir ansvar frå høgare forvaltningsnivå, og dermed bidra til desentralisering, og det ville utvilsamt vera av det gode. For det andre vil store kommunar ofte ha ein meir levande partipolitikk, noko som også gjer småpartia betre sjansar.

I Bergen er eit utslag av dette det nesten umerkeleg vesle Sentrumsalliansen, eit parti grunnlagt av utbrytarar frå Arbeidarpartiet. I fjor foreslo Terje Dalland i Sentrumsalliansen at Os skal lemmast inn i Bergen. Morosamt nok nyttar han draumen om ny E39 som argument for slik samanslåing, medan Terje Søviknes har argumentert med at ny E39 må til for å unngå samanslåing. Dalland meiner at ei samanslåing vil styrkja Bergen og med det Vestlandet som region.

Ikkje særleg mange osingar eg har prata med – heller ikkje av dei som stemmer borgarleg – har særleg lyst til å verta bergensarar. Trass i det er det liten tvil om at ei slik samanslåing ville meir logisk enn storkommunen Os. Bergen er sentrum. Osøyro er det ikkje.

Kva med fusingane og samningane? Samnanger kunne også verta lemma inn i Bergen, betre å vera utkant i by’n enn å vera ei fullstendig bakevje i Os. Betre ville det likevel vera om Arna kommune kunne stå opp att av grava, og verta lagt saman med Vaksdal, Osterøy og Samnanger. Ein slik kommune ville hengja geografisk på greip og dessutan ha eit klårt definert sentrum. Fusa kunne verta ein del av ein liten storkommune saman med Tysnes, Hatlestrand, Ølve, Mundheim og Varaldsøy; ein kommune som ville ha nær 8.000 innbyggjarar.

Mange i dei ulike kommunane vil sjølvsagt reagera på desse framlegga på ein eller annan måte. Sant og seia gjer eg det sjølv også, sidan eg helst vil halda på Samnanger som eigen kommune. Men samstundes er dette ein diskusjon som både osingar, fusingar, samningar, arnabu, ostringar, vaksdølar, kvinnheringar og andre lyt taka, særleg sidan det er god grunn til å tru at eit nytt stortingsfleirtal i 2009 vil ynskja å setja fart i kommunesamanslåingane. Dersom debatten ikkje vert teken lokalt kan det fort verta andre som avgjer alt om kommunegrensene. Difor er det på høg tid å utfordra distriktstabuet.

(Sjå: KS-rapporten “Eit nytt Hordaland?” frå 2004)

Eg likar å tenkja på fossile brennstoff som den magiske drikken i bøkene om Asterix og Obelix. Goscinny og Uderzo sine galliske heltar bur i den einaste landsbyen som heldt ut mot den romerske okkupasjonen, takk vere ein magisk drikk laga etter hemmeleg oppskrift av vismannen deira, Miraculix.

Drikken gjev dei overmenneskeleg styrke og gjer dei usårbare, til stor sorg for Julius Cæsar. Som Asterix og Obelix’ magiske drikk gjer olje oss langt sterkare, raskare og meir produktive enn me nokon gong har vore, og gjer det mogleg for samfunnet vårt å gjera 70 til 100 gongar meir arbeid enn det som hadde vore mogleg utan. Me har levd med denne drikken i 150 år og har – som Asterix og Obelix – vorte vande med å tenkja at me alltid vil ha han, me har faktisk lagt opp liva vore til å vera fullstendig avhengig av drikken.

Hopkins heldt fram med å visa til at ein gjennomsnittleg amerikansk borgar nyttar energi tilsvarande femti karar som syklar på – dag og natt – for å laga straum. No ligg riktig Noreg eit hakk lågare enn USA på denne statistikken, men eg har likevel eit problem: eg har slett ikkje femti karar med ergometersykkel i bakhagen. Ikkje har eg plass til å husa dei eller mat til å fø dei heller.

Heldigvis bur eg i Samnanger, som er benåda med rike vasskraftressursar og heldigvis kan eg fyra med ved (bioenergi vert det visst kalla i våre dagar), men oljeavhengigheita mi og vår er likevel eit stort problem, som heng saman med både klimakrisa, matvarekrisa og ei stor energikrise – ja, det spørs om ein ikkje kan trekkja liner til finanskrisa også.

Klimakrisa er godt kjent for dei fleste, forbruket av fossile brennstoff inneber ifølgje dei aller fleste forskarar på området utslepp av CO2 og andre avgassar i slikt omfang at me skrur opp temperaturen til Tellus.

Men energikrisa – eller rettare: ressurskrisa – er kanskje vel så viktig å retta fokus mot. Verda sin samla produksjon av olje er i ferd med å flata ut. Mange land (inklusiv Noreg) har gått over toppen. Me vil altså ha mindre og mindre olje å nytta. Det vil driva prisen oppover, og det vil gje eit samfunn så oljebasert som vårt store vanskar.

For å sitera Jonathan Porritt, leiar for den britiske bærekraftskommisjon sett ned av Tony Blair og forfattar av boka “Capitalism as if the World Matters” (Kapitalisme som om verda tydde noko):

Det merkverdige er at politikarane har feila i å byrja å planlegga på nokon som helst slags måte for den uunngåelege overgangen, eller jamvel å byrja å forbereda veljarane sine på at han er uunngåeleg.

Eg er ikkje ein av dei som lir av politikarforakt, kanskje fordi eg kjem frå vesle Samnanger, der lokalpolitikarane er folk i nabolaget, folk som ein kan møta på butikken. Eg skriv ikkje dette for å kjefta og smella heller. Nei, eg trur faktisk at desse dårlege nyhenda på mange måtar kan vera gode nyhende for lokalsamfunnet, også i Samnanger.

Ein del ting er også i ferd med å skje: Samnanger har våga å satsa på småkraft. Sjølv kjenner eg av og til ei uro over at det skal koma småkraftanlegg overalt og det finst saktens døme på stader der det alt har vorte for mykje, men den grunnleggjande ideen er glitrande: rein energi, lokalt produsert, i nærleiken av der folk treng han. Satsinga på lokalt næringsliv i form av næringslivsselskapet ProSam er også gode nyhende, og eg har ei kjensle av at det rår optimisme i bygda på lokalsamfunnet sine vegner.

Det er gledeleg. Det gjer oss betre rusta. Her er endå fleire gode nyhende: lokalsamfunnet kjem til å verta viktigare og viktigare. Oppblomstring av lokal produksjon kjem til å vera naudsynt. Nærmiljøfunksjonane – som utviklinga, køyreavstanden til Bergen og, vel, Staten har sytt for å ta frå kommunen – kjem til å måtta koma attende. Lokaldemokratiet og det lokale engasjementet kjem til å blomstra – fordi det er nødt til det. Også jordbruket, og ikkje minst småskala hagebruk, kjem til å få ein renessanse. Kortreist er i ferd med å verta eit moteord. Det er ikkje utan grunn.

Så vert spørsmålet: Korleis kan folk i Samnanger ta tyren ved horna og byrja å skapa eit framtids-Samnanger det ikkje berre er råd til å tru på , men eit framtids-Samnanger ein jamvel kan verta varm om hjarta ved å tenkja på? Eg vågar å hevda at kampen byrjar med ein kamp for å ta vare på lokalsamfunnet og å byrja relokalisering.

Ein ting er at Stortinget etter neste val lett kan koma til å ha fleirtal av parti og politikarar som slett ikkje er framand for kommunesamanslåing med tvang. Trass for at mange samningar og kjem til å stemma på parti som er inne på den tanken er debatten om kommunesamanslåing her i bygda så tabubelagt at eg fryktar den kjem til å verta slengd på oss meir eller mindre uførebudd om rette (eller galne) vedkomande hamnar i kommunalminister-stolen. Men lokalsamfunn handlar om mykje meir enn kommunegrenser, noko ein knappast treng å reisa lenger enn til den litt underlege kommunekonstruksjonen Fusa for å sjå.

Det viktigaste me kan gjera er difor å leggja til rette for det kortreiste: kortreist straum, kortreiste arbeidsplassar (i dag pendlar nær 40% av arbeidsstyrka i Samnanger til Bergen kommune, og ytterlegare ein del til andre nabokommunar; til saman pendlar godt over halvparten. Kjelde: SSB), kortreist mat, andre kortreiste varer osv. Kortreist er bra for miljøet, nyttar mindre energi og er som balsam for lokalsamfunnet. Og heldigvis er det ingenting i vegen for langreiste tankar.

Ein av mine små draumar tok eg med meg saman med flyttelasset frå Belgia (eller EU, om de vil). Belgiarane er drivande gode på å ha lokale marknadar. Kvar laurdag kunne eg tusla inn på torget i den vesle byen eg budde i og kjøpa all slags varer, mange av dei lokalt produserte. Og det var ikkje berre i småbyar slikt gjekk føre seg: sjølv mykje mindre stader har gjerne ein slik torgmarknad kvar einaste laurdag og på toppen av det bruktmarknad mange av sundagane. Tenk om ein kunne ha ein slik marknad i Samnanger ein gong i månaden, med varer frå produsentar her òg i nabokommunane? Ein lokal Bondens Marknad som kunne blåsa den litt stusselege varianten dei har no og då på Osøyro av banen? Kanskje med litt bruktsal i tillegg, slik at dei av oss som likar å lesa gamle Sølvpilen-, Fantomet- og Donald-blad retteleg kunne fråtsa?

Når tunellen kjem på plass bak Tysse, og miljøgata vert ein røyndom burde dette vera eit storarta tiltak der. Inntil då ville ikkje eg ha noko mot å vera storsinna og lata torget vera på “hi sio tå fjorden”.

Eg har ikkje femti karar med ergometersykkel i bakhagen, og det er vel på tide å gje seg medan datamaskina framleis har straum, men her er til sist mi oppmoding til lokalpolitikarane. Det finst kommuneplanar for både eitt og hitt. No ligg eit interessant og viktig utkast til kulturplan ute til høyring. Men kva med å ta tak og jobba gjennom ein kortreist-plan?