Byscene i Dungeons of Moria

Seinare skulle det sjølvsagt bli langt fleire dataspel, dei fleste av dei har eg sidan gløymd – men nokre juvelar set som klistra i hjernebarken. Eg har f.eks. lenge lyst å få tak på Commodore-64 spelet som eg spela hos ein kompis og som eg trur heitte “Schooldays” – det handla om å vera ei bølle på skulen.

Desse dataspela er ein del av vår nære kulturhistorie, men er ofte vanskeleg å finna tak på, og vanskelege å få til å fungera på ei moderne datamaskin. Selskapa som produserte dei er gjerne borte, programmerane har vakse ut av garasjane sine, men kopiretten er ofte framleis intakt (sjølv om ein del av spelprosjekta var open source).

Eg vil faktisk gå så langt som å levera følgjande påstand: Hadde det ikkje vore for ulovleg kopiering – blant anna gjennom såkalla abandonware-sider – hadde denne delen av kulturhistoria vore i stor fare for å døy fullstendig ut. Og for ein dataspel-entusiast som meg ville det vera omlag like ille som om norsk litteratur skulle vera foruten både Bjørnson, Wergeland, Hamsun, Undset og Vesaas. Ein del av dei gamle dataspela fortener absolutt nemninga klassikarar.

Kan ein seia det same om film? Ei stund attende kom eg over ein referanse til ein klassisk britisk film, “Passport to Pimlico“. Nyfikna mi vart pirra, men eg bur i ein liten distriktskommune der det knapt er mogleg å leiga film og der kjøpefilm er noko ein får hjå Kiwi og på Best-stasjonen, så det ville vera bortkasta å leita etter filmen der. Han finst på Amazon i ei DVD-utgåve laga av franskmennene som no (på eit eller anna vis) sit med rettane til filmen – men DVD-utgåva har fått utruleg dårlege kritikkar, dårleg lyd, dårleg kvalitet. Og så finst filmen på diverse fildelingstenester. Der er han lettare tilgjengeleg og raskare tilgjengeleg enn andre stader. Igjen vil eg påstå at den ulovlege fildelinga bidreg til at relativt nær kulturhistorie er tilgjengeleg for fleire. Ein skal vera bra kritisk til fildeling som fenomen for å unngå å sjå verdien av nett dét.

Sjølv meiner eg at den ulovlege fildelinga er eit utslag av eit teknologisk paradigmeskifte. Moderne datateknologi gjer det mogleg å dela store mengder informasjon over store avstandar og til relativt låg pris (men lunsjen er ikkje gratis, både internett, straum, datautstyr og servarar kostar pengar). Dette gjer at kulturen er i ferd med å venda attende til allmenninga, etter eit lengre opphald i marknadssfæra.

Det er lett å sjå problem ved dette. Kulturprodusentar som ikkje får betalt for arbeidet sitt. Nisjeforretningar som går dukken. Plateselskap som vert gjort overflødige. Veksten i ulovleg fildeling får negative konsekvensar, og det ville vera naivt å underslå det. Men samstundes: Let ho seg stogga? Kva slags virkemiddel må ein då ta i bruk, når sjølv ikkje Kina – med eit arsenal av totalitære metodar – klarer å hindra borgarane sine å gå til nettstaden piratebay.org? Det er noko lettare luddistisk over industrien sin kamp mot fildelingsmonsteret.  Nerdane, geekane og piratane sit med sterkare kort på handa, ikkje minst at svært mange finn det heilt naturleg å dela kulturprodukt – sjølv blant medlemene i organisasjonar som kjemper med nebb og klør mot fildeling.

Ulempene ved at kulturen vender attende til allmenninga er fleire: ein kan frykta at kunsten i endå større grad vert avhengige av sponsing frå staten og frå folk med mykje pengar. Produktplassering og rein reklamekultur kan verta vanlegare.

Men det som trengst no er likevel ein djuptgåande debatt på myndighetsnivå om kva ein gjera for at kulturen skal koma styrkt ut av paradigmeskifte og korleis ein skal sikra at produsentar framleis får betalt for åndsverka sine. Det bør vera ein ærleg debatt om korleis ein kan dempa ulempene og dra mest mogleg nytte av fordelane av den ikkje-kommersielle fildelinga, og debatten bør ikkje lenger handla om korleis ein skal kriminalisera hundretusenvis av menneske.

Miljøpartiet Dei Grøne er viljuge til å ta den debatten. Det same er EGP, samanslutninga av grøne parti over heile Europa. SV-minister Bård Vegar Solhjell viser gode takter, og Unge Venstre glimtar til i blant. Raudt synest tilsynelatande det er ein del av ein kul anti-kapitalistisk kamp, men gløymer i stor grad opphavsmennene, kunstnarane.

Men kvar er resten av politikarane? Vel dei å ignorera ein av dei viktigaste kulturpolitiske debattane me står ovanfor?

“Vaskekoner”, av Abram Arkhipov

To parti i Noreg stør tanken om borgarløn: mitt eige parti, og partiet Venstre. Felles for båe partia er det at tankane om borgarløn ikkje har vorte særleg konkretiserte, og at ordninga til ei viss grad berre har vorte skildra i litt svevande ordelag.

Det er ei utfordring både for MDG og for Venstre, og det burde kanskje vera interessant som ei problemstilling for både grønbloggarar som t.d. Jan Bojer Vindheim (som elles skriv mykje bra om Kurdistan) og for fleire liberale bloggarar enn dei som har gripe tak i spørsmålsstillinga.

Sjølv ser eg fleire gode argument for borgarlønn:

• Det vil vera eit effektivt tiltak i kampen mot fattigdom
• Det vil kunna gje eit mindre omfattande byråkrati
• Det vil kunna heilt eller delvis erstatta mange snevre støtteordningar, som t.d attføringspengar, arbeidsledighetstrygd, uføretrygd, barnetrygd, grunnstønad, studielån, studiestipend, kunstnarløn, landbrukstilskot, sosialhjelp, bustøtte osv.
• Det vil også fungera som ei erstatning av kontantstøtta, men likevel som ei ordning som gjer resultatet t.d. Filip Rygg i Bergen KrF etterlyser her: valfridom til å vera heime med born

Samstundes er det fleire spørsmål som det bør verta gjeve gode svar på:

• Korleis kan ei borgarlønordning utformast på ein slik måte at det samstundes løner seg å arbeida? Er til dømes Milton Friedman sitt framlegg om negativ inntektsbeskatning ein god metode?
• Korleis kan ei borgarlønordning bidra til at folk som i dag er uføretrygda i større grad får moglegheit til å delta produktivt i samfunnet (noko som på ingen måte treng å tyda 100% lønsarbeid), og til at fleire får moglegheit til å kjenna seg som bidragsytarar og aktive deltakarar i samfunnet?

Eg har ikkje desse svara, men eg etterlyser gjerne ein breiare politisk debatt om dette, både i Noreg og i den norske bloggosfæra. Her er difor ein liten lesepakke:

• Borgerlønn mot fattigdom, Aftenposten, 15. januar 2008
• Borgerlønn uten vilkår, Bergens Tidende, 20. desember 2007
• Basic Income Earth Network, ein internasjonal organisasjon som arbeider med ulike løysingar for borgarløn
• Namibians line up for free money, BBC, 28. mai 2008
• An income for all Canadians, Reginald Stackhouse i The Star, 17. februar 2008 (Stackhouse er tidlegare politikar for the Progressive Conservative Party)

Til slutt, dette handlar ikkje om borgarløn, men om ei ordning som kan seiast å ha visse fellestrekk. Her er hovudmålet økologisk utvikling, men med ein viss omfordeling som bonus.

• Ökobonus – neues Instrument für Klimaschutz und ökologische Gerechtigkeit, frå nettsida til den tyske, grøne parlamentarikaren Gerhard Schick

Til slutt mi utfordring til norske bloggarar, utforma som ei god gamaldags skulestil-oppgåve:

Kan og bør ei borgarlønordning innførast i Noreg? Kva argument taler for og mot dette? Grei ut og diskuter.