oyvindstrommen.be traktningar

Etiopia er et diktatur av det relativt groteske slaget. Ifølge The Economists demokratiindeks fra 2010 ligger det på 118.-plass av 167 land, og landets regjering omtales som et autoritært regime. Etiopia har falt tretten plasser siden 2006.

Hvorfor? Opposisjonspolitikere trues og utsettes for forfølgelse med bakgrunn i en anti-terror-lov. Hundrevis har blitt arrestert. Ytringsfriheten er minimal. Bare for noen dager siden ble en amerikansk-basert etiopisk journalist dømt til fengsel på livstid, lykkeligvis in absentia, siden han har søkt tilflukt i Statene. Andre journalister er idømt lange fengselsstraffer. Rapporter fra menneskerettsorganisasjoner er unisone i sin fordømmelse av landets grove menneskerettsbrudd. De er dyster lesning.

Men man trenger ikke gå til menneskerettsorganisasjonene. Man kan gå til norske myndigheter, og nærmere bestemt til den norske ambassaden i landets hovedstad Addis Abeba. De siste månedene har ambassaden sendt flere bekymringsmeldinger hjem, knyttet til nettopp rapporter om arresterte opposisjonelle. Så bekymret har det offisielle Norge vært at statsminister Jens Stoltenberg tok opp temaet i et møte med sin kollega Meles Zenawi i Oslo den 10. oktober. Ett av temaene var arrestasjonen av to svenske journalister, Martin Schibbye og Johan Persson, som anklages for drap og mishandling. Zenawi avviste vestlig innblanding.

Og det offisielle Norge – som for opp som en løve – faller ned som en skinnfell. Norge fremforhandler en avtale med etiopiske myndigheter, for å gjøre noe med «problemet» – som ikke er Etiopias stadig mer autoritære regime, men etiopiske asylsøkere i Norge. På regjeringens nettsider finner man en pressemelding der statssekretær Pål K. Lønseth i Justis- og beredskapsdepartementet meddeler den «gode» nyheten. – Etiopiske borgere har gjennom mange år vært en stor asylsøkergruppe i Norge, og vi er veldig glade for at vi nå har inngått en avtale som vil fremme retur til Etiopia, sier Lønseth.

Pressemeldingen er utstyrt med et bilde av statssekretær Torgeir Larsen i utenriksdepartementet, samt den etiopiske ministeren Berhane Gebre-Christos. De smiler. Norge er det første landet som har fått i stand en slik avtale. Nå kan de omtrent 400 papirløse etiopierne her til lands returneres. Sprett champagnen! Etiopiske asylsøkere har vært en kvise på den norske rumpen. Nå kan vi bli kvitt dem.

«Avtalen legger til rette for at borgere av Etiopia kan returnere til sitt hjemland på en sikker og verdig måte», heter det i pressemeldingen. Sikker? Og verdig? Kvalmen velter frem.

Norsk organisasjon for asylsøkere (NOAS) er – med god grunn – bekymret for at flere av etiopierne vil bli forfulgt, fengslet og i verste fall også torturert dersom de, som den lykkelige pressemeldingen tyder på, skal tvangsreturneres fra 15. mars av. En rekke av etiopierne som har oppholdt seg, papirløst, i Norge, har drevet aktiv opposisjonspolitikk og myndighetskritikk. Myndighetene følger, som saken med den amerikansk-baserte journalisten illustrerer, med på hva som skjer i etiopisk diaspora. – Det etiopiske regimet bruker store ressurser på å forfølge og fengsle sine kritikere, enten det dreier seg om tidligere parlamentsmedlemmer, journalister eller sivile aktivister, sier generalsekretær Ann-Magrit Austenå.

Men det blir verre. I gruppen av de papirløse problemene finnes barn, barn som har bodd i Norge i årevis, barn som er født og oppvokst her. De står i fare for å bli «returnert» til et land de ikke kjenner, et land der foreldrene fort kan havne i klammeri med de autoritære myndighetene. Det får den norske Kirken til å reagere. – Barnas beste er det viktigste. Flere av de etiopiske barna som lever i Norge uten lovlig opphold er født og oppvokst her. Kirken er klar på at barns beste og tilknytning til Norge må prioriteres framfor innvandringsregulerende hensyn, uttaler preses i Den norske kirke, biskop Helga Haugland Byfuglien.

Men vil norske myndigheter lytte? En sak fra Tromsø – som omhandler kurdere, ikke etiopiere – gir grunn til å frykte at svaret er nei. Foreldrene til tre år gamle Allan fikk tidlig i januar beskjed om at han skal forlate landet. Faren har lovlig oppholdstillatelse og har bodd i landet i 11 år; han jobber i kommunen. Moren har fått avslag på familiegjenforening, men saken er nå i behandling hos utlendingsnemnda. Men Allan, som er født i Norge, har fått beskjed om forlate landet.

«Det er selvfølgelig ikke slik at en tre år gammel gutt skal forlate Norge alene uten en av sine», skriver områdeleder i UDI, Snorre Sæther i en e-post til Dagbladet. Men norske utlendingsmyndigheter fant det altså verdt å sende et brev til treåringen, med beskjed om at han må reise fra landet innen fire uker. De av oss som har fulgt med på norsk asyl- og innvandringspolitikk de siste årene har sett mange eksempler som ligner, mange historier om den norske nådeløshet. Det er baksiden av medaljen «streng, men rettferdig» – en medalje som knappest kan være laget av edelt metall. Det er skammens politikk, en politikk som nå har blitt befestet med en skammens avtale.

For Norge, Kjæmpers Fødeland, Vi denne Skaal vil tømme.

Soleid skal det trivielle
vika for det ideelle,
alt det smaa og specielle
jamnast i det generelle.

- Ivar Aasen, Lovtale yver Culturen

Så har Kristin Halvorsen sytt for at målkampen har vakna til liv att, slik at jamvel VG-journalistar skriv nynorsk. Eller klagar over at nynorsken er brei som ei låvedør. At VG også har laga ein idiotisk nynorskquiz som ser ut til å vera laga av nokon som trur at nynorsk framleis er slik Ivar Aasen sitt landsmaal var, ja, det får so vera. No som forskjellane innanfor det sokalla “muslimske miljøet” i Noreg har vorte meir enn tydelege, er det truleg kjekt å kunna dyrka fordommar om nynorsk istadenfor. “Falle i uvit” meg midt i øret. Nokon burde få nynorskordboka si beslaglagt. Eller kverrsett, om du vil.

Problemet med denne debatten er sjølvsagt at han ikkje handlar om det han burde handla om i det heile. Det vert endå ein tåpeleg debatt om “ja” og “nei” til nynorsk, og om latin og mandarin. Sic transit gloria mundi.

Sjølv om eg tidvis helst ville ha kleisa dei to ordbøkene saman og lata folk skriva slik dei ville, slik at eg kunne skriva “havn” istadenfor “hamn” utan det minste fnugg av dårleg språkleg samvit, er det norske språklege mangfaldet faktisk verd å setja pris på. At haugevis av folk ikkje gjer det er knappast vanskeleg å skjøna, all den tid sidemålet vert trykt ned i halsen på ungdom som om Staten var ei fuglemor. Og her har faktisk Kunnskapsdepartementet skjøna meir enn Noregs Mållag – sidan departementet vil nedtona sidemålundervisninga – nynorsken sin verste fiende. I Noregs Mållag meiner dei at nynorsken si framtid som bruksmål er avhengig av det vert gjeve karakterar i sidemål: “Jamstellinga mellom nynorsk og bokmål er i fare dersom det ikkje er eigen karakter i båe målformene”, seier dei.

Som om lærdom nokon gong var avhengig av karakterar. Eg meiner å hugsa at eg fekk gode karakterar i tysk, fordi eg kunne slike ting som regla “an – auf – hinter – in – neben – über – unter – vor – zwischen”, men eg lærde aldri språket før eg måtte snakka med tyske turistar dagleg. Om eg hadde site på eit offentleg kontor og måtte svara folk på skriftleg tysk ville det ha gått lukt til helvete, på same vis som regelboka for sivilarbeidarar eg ein gong fekk utlevert på nynorsk var uleseleg – skriven på arkaisk nynorsk av nokon som openbert ikkje kunne språket, eg laut som nynorskbrukar be om å få bokmålutgåva for å i det heile skjøna kva som stod der.

Om ein no skal introdusera kinesisk i skulen, for å gjera det “vanskelig”, som Astrid Meland skriv, kunne ein starta på lærarskulen med ordtaket shi fu ling jin men, xiu xing zai ge ren. Læraren opnar døra, du går inn på eiga hand. Sjølv om det finst unnatak, takk vere gode lærarar på gode skular, er det lenge sidan sidemålsundervisninga har opna særleg mange dører inn i nynorskverda – noko den tåpelege VG-quizen vel er ein strålande illustrasjon på. Og det er problemet ein burde diskutera.

Til sist, berre for å ha sagt det: Eg har aldri vore noko særleg til målmann. Eg har alltid likt best å spela spiss.

Ein av tinga eg brukar å gjera når eg er i Oslo er å stikka innom Norli og gå gjennom deira utval av svensk litteratur, bøker ein gjerne ikkje får tak på mine kantar av landet – utanom på internett, sjølvsagt. Det er to årsaker til det.

Den eine er at eg liker svensk krimlitteratur, og på sist Oslo-tur inkluderte fangsten kriminalromanen Idealisten skrive av den svenske riksdagspolitikaren (og tidlegare justisminister) Thomas Bodström, ei grei bok¹, sjølv om biletet av Sverigedemokraterna kanskje er litt vel prega av at det er ein sosialdemokrat som har skrive ho. Den andre årsaken er at eg har inntrykk av at den svenske bokmarknaden har mykje av noko eg ofte saknar på den norske, bøker som Tina Thunanders Resa i Sharialand, Magnus Sandelins Den svarte nazisten og Niklas Orrenius Här är allt så perfekt.

Dette biletet av den norske bokmarknaden er sjølvsagt noko for enkelt, men det er likevel slik at eg vert glad når eg kjem over journalistiske bøker – og særleg når eg kjem over interessante bøker som Ellen Reiss reportasjebok Søstre – hvordan unge, muslimske kvinner skaper sin egen frihet som nyleg kom ut på Frekk Forlag. Boka omhandlar dessutan eit tema som har vore mykje framme i samfunnsdebatten, men på ein betre måte: kvinner si stilling i islam som religion. Som det heiter i forlagsredaktørane si innleiing:

[..M]ens vi alle sammen snakker om dette, går en utrolig viktig utvikling sin gang: Unge muslimske kvinner utdanner seg, deltar i samfunnsdebatten, får posisjoner og utfordrer til og med sitt eget miljø. De skaper sin egen frihet.

Som redaktørane også skriv viser boka dessutan det som burde ha vore openbert – men diverre ser ut til å ikkje vera det for ein del – nemleg at islam “ikke er en bestemt ting. Islam er de menneskene som tror på religionen. De kommer i usedvanlig mange sjatteringer”. Rett nok veit eg ikkje kor “usedvanlig” det er, men desse forskjellane vert ekstremt synleg når ein samanliknar bileta av to av unge kvinnene som vert intervjua, den frilynte Nayab (etternamnet hennar vert utelatt) og Islam Net-aktivisten Aisha Shezadi Kausar, som ein ikkje får sjå meir av augene av, resten er gøymd bak ein niqab.

Men forskjellane kjem også meir enn tydeleg fram i svara dei gjev; Kausar er oppteken av “dei lærde” – som i Islam Net-samanhang i hovudsak dreier seg om saudiske salafistar. Nayab er oppteken av ei islamsk kjerne av medmenneskelegheit. – Ja, jeg er muslim, men aller først er jeg et medmenneske. Jeg lytter til magefølelsen og samvittigheten. Om en tolkning går mot menneskeligheten, tenker jeg at den er feil. Jeg kan lese og skrive, hvorfor skal jeg ikke kunne tolke selv?

Nettopp det at Søstre er ei journalistisk bok gjev ho også si største styrke, nemleg at ho kombinerer innsikt med å vera lett tilgjengeleg. Det same kan ein diverre ikkje seia om mykje av den norske litteraturen som er gjeve ut om islam. Men dermed er det også dei journalistiske innvendingane som melder seg. For det fyrste kan ein stilla same spørsmål som Kadra Yusuf gjer i Vårt Land og spørra om ikkje boka fokuserer for mykje på islam, slik at spørsmål og refleksjonar rundt kulturell identitet utover dette vert nedtona. Her kunne til dømes intervjuet med “Araweelo” – bloggaren bak den høgst lesverdige bloggen Bak rosa burkaer og gule mullahskjegg – ha gjeve meir plass til diskusjonane rundt somalisk kultur, på både godt og vondt.

For det andre sit ein att med at det er nokre spørsmål som manglar, også av dei kritiske spørsmåla, utan at eg forsvarer den reine revolvarjournalistikken. Fleire av dei som vert intervjua uttaler seg sterkt kritisk om Islam Net, men Kausar vert tilsynelatande berre konfrontert med noko av denne kritikken. Ein får auge på nokre av dei sentrale skilnadene, på noko av det som gjer at Islam Net skil seg ut – ikkje berre frå dei liberale motstemmene, men og frå meir konservative muslimske grupper – men ein kunne fått auge på meir. Eitt anna døme er der statsvitar Olav Elgvin – som står bak bloggen Muslimprosjektet – “i utgangspunktet” ikkje vil kalla same organisasjon for fundamentalistar, men boka lar det vera noko uklårt kvifor. Er det sjølve omgrepet fundamentalisme han reagerer på? Eller er det noko anna? Her kunne ein med fordel gått noko meir i djupna.

Å påpeika at boka ikkje gjer det, vert kanskje likevel som å ynskja seg ei litt anna bok. Ein av dei store føremonene med Søstre er at det er ei lita bok; 94 sider i eit slags magasinformat. Det gjer at ein kan lesa ho på ein ettermiddag. Og den ettermiddagen er det verd å setja av.

Søstre – hvordan unge muslimske kvinner skaper sin egen frihet
av Ellen Reiss, Frekk Forlag, 2012

Høyr også NRK “Ekko” sitt innslag om boka – som du finn i MP3-format her.

–

Litterær fotnote:

Dei som måtte vera interessert i det vil finna mitt notat til 22. juli-kommisjonen, både på deira nettsider, og som nedlastbar PDF-fil her. Rikeleg med fotnotar er det også .

Norheimsund. Foto: Bolleknott, Wikimedia Commons. CC-ATT-SA.

Norheimsund, ein dag i mai 2009: Sola skin, og turistane har byrja å koma. Softisen gjev ein smak av sommar, og ein blå himmel speglar seg i fjorden. På ei oppslagstavle heng reklame for ÅlvikRock. Nedanfor heng eit oppslag for ein utestad, som nokon har sett sitt snitt til å dekkja til med informasjon om ei møteveke med evangelisten Steinar Handeland i Tørvikbygd bedehus. Bortanfor heng ein plakat om alternativ terapi. Oppslagstavla fortel mykje om den kulturelle pluralismen i Hardanger sin vestlegaste kommune, Kvam herad.

Det er ikkje mange å sjå i Norheimsund si einaste eigentlege gate, Grova. Ei kvinne kjem ut frå poskontoret. Ein ung mann går forbi frisørsalongen, der eit skilt fortel: “Ledige timar i dag”. Ein mann – kanskje ein amerikansk turist – ser utover fjorden frå gjestebryggja, og endene samlar seg i håp om brødsmular.

Ved dei store trappetrinna ved busshaldeplassen sit eit ektepar i sekstiåra. Dei er dei einaste synlege innvandrarane – kvinna ber skaut etter muslimsk tradisjon. Men også dei liknar mest av alt på turistar, der dei sist og nyter godvêret. Det lokale pizzeriaet er ikkje opent. På samvirkelaget er det tilbod på svinekotelettar. I avishylla står VG og Dagbladet. Marie Simonsen skriv om integrering og trappevask.

Det nasjonalromantiske hjertet

Norheimsund skil seg ikkje nemneverdig frå andre småstader på Vestlandet, men Hardanger om våren leiar lett tankane til den norske nasjonalromantikken. Det var blant anna til denne regionen at nasjonalromantikarane kom på 1800-talet, på jakt etter den norske eigenarta. Kystkulturen vart oversett, den var ikkje “norsk nok”. I nasjonsbygginga var det bondekulturen som telde, og Hardanger vart sett på som noko av det norskaste av det norske.

Det velkjende nasjonalromantiske biletet “Brureferd i Hardanger”, som ironisk nok vart måla i Tyskland, viser tydeleg korleis borgarskapet ynskte at den norske bonden skulle framstå: som ein stolt og flott odelsbonde som heldt på tradisjonane. Her er felespel og brurekrone – og storslått norsk natur. Ingen hus er å sjå på biletet, berre ei ytterst underleg plassert kyrkje, ytterst på eit nes. Om biletet hadde så mykje med det røynlege Hardanger å gjera er diskutabelt. Men også dagens bilete av Hardanger er ikoniserte, og står i nasjonalromantikken sitt teikn. Det er alltid godt vêr på bilete frå Hardanger, og namnet leier tankane til hardingfele, hardangerbunad og hardangersøm, til blomstrande frukttre, høge fjell og glitrande sol over Folgefonna.

Sjølv om hardangerkommunane, som alle slit med synkande folketal, aktivt freistar å rekruttera innvandrarar, fyrst og fremst nederlendarar, synest ikkje innvandrarane i førestillinga om Hardanger. Ikkje ein gong i forteljinga om fortida, sjølv om det var engelske munkar som ein gong i tida brakte kunnskapen om epledyrking til denne biten av fjord-Noreg. Hardanger smaker av lefser, ikkje av kebab – sjølv om det er vel så enkelt å få tak på. Ikkje av bratwürst. Ikkje ein gong av nederlandske pannenkoeken.

Det til trass: Statistikk frå SSB synte at det våren 2008 var 45 ulike nasjonalitetar representerte i Kvam. 278 av kommunen sine vel 8.200 innbyggjarar hadde eit anna statsborgarskap enn det norske. I 2008 var det flest tyskarar blant dei, men året før var det irakarane som utgjorde den største gruppa. I småkommunane Granvin og Jondal var det få innvandrarar, i Ullensvang fleire. I industrikommunen Odda, inst i Sørfjorden – fjorden på Tidemand og Gude sitt bilete – var 38 nasjonalitetar representert. Dei fleste utlendingane kom frå Polen. I Ulvik var 13 nasjonalitetar representerte i ein kommune med 1.100 innbyggjarar. Den største gruppa kom frå Somalia.

Globaliseringa gjer seg altså gjeldande – også midt i det nasjonalromantiske Noreg sitt hjarta. Men kva med debattane om islam, og innvandring og integrering, om hijab i politiet og om snikislamisering? Er dei synlege? Vert dei i det heile opplevd som relevante?

– Debatten om snikislamisering er heilt irrelevant her, meinte Ragnhild Laengen frå Granvin då eg prata med henne. Ho melde seg ut av statskyrkja på slutten av 70-talet, og er ein veteran i Human-Etisk Forbund, blant anna initiativtakar til Humanistisk namnefest i nabokommunen Voss. – Folk er imidlertid engasjerte i debatten om bruk av hijab i politiet. Det er eg og. Hijab bør ikkje vera tillatt i politiuniforma. Den skal vera heilt nøytral.

Men kva såg ho på som dei viktigaste livssynspolitiske utfordringane? Å få eit skilje mellom stat og kyrkje, og å få gjennomslag for ein livssynsnøytral skule og barnehage. – Dessutan er det viktig å få på plass nøytrale og verdige gravferdslokaler.

Den nasjonale debatten om islam, islamisering og hijab hadde ikkje hatt nokre utslag i politikken lokalt slik ho såg det. – Her i bygda er me så heldige at me ikkje har noko Framstegsparti. Etter kampen om dei såkalla monstermastene har – tre år seinare – også Arbeidarpartiet fordufta frå Granvin. Ved lokalvalet i 2011 vart Venstre det største partiet, med 34,9% av stemmene. Nest-størst vart Senterpartiet, med 31,4. Vegen er lang til Oslo.

- Kva med bedehusmiljøa? Er dei aktive i debatten?

- Me merkar lite til desse i mi bygd. Me har ikkje ein gong bedehus her i kommunen.

Endetida er her

Det er annleis i andre delar av Hardanger. Både i Kvam og i Odda er det aktive indremisjonsmiljø. – På mine kantar er det ein gjeng som arbeider veldig hardt for Israel, samlar inn pengar til nybyggjarane og blandar saman religion og politikk til ei nærast usmakeleg suppe, fortalde Kjell Telstø frå Øystese, berre nokre få kilometer frå Norheimsund, også han medlem i Human-Etisk Forbund.

Telstø fortel om møte der Johannes Openbaring har vorte tolka i lys av Gaza-krigen. – Igjen finn ein teikn på at endetida er nær, etter kvart eit gamalt tema. Eg hugsar at eg som born vart skremd av dette. Då var det i etterkant av andre verdskrigen.

Telstø nemner også at Darwin si utviklingslære fell enkelte tungt for brystet, og at dette har vore eit diskusjonstema i lesarbrevspaltene til lokalavisa Hordaland Folkeblad. Avisa er landets eldste lokalavisa, og vert kalla “Skåralappen” på folkemunne, sidan avisa i 112 år hadde redaktør frå Skaar-familien, som stadig sit med eigarskapen. Blant dei vanlege lesarinnlega om eigedomsskatt, bompengar og skulestrid finn ein ikkje berre innlegg om Darwin, men også knallharde lesarinnlegg mot den nye ekteskapslova, “ei heidensk lov”, som “ingen seriøs kristen eller seriøst tenkjande person” kan stø.

Islam er det få innlegg om, men som Telstø er inne synte Gaza-krigen at debatten absolutt lever i bedehusmiljøa. Det er ikkje overraskande. Her les ein dei konservative kristne avisene Norge IDAG og Dagen Magazinet flittig, samt kristne anti-islamske bøker som Mark Gabriels Islam og terrorisme. Men ikkje minst er det på israelsmøter i lokale bedehus at islam vert eit tema, og slike møte vert jamnleg arrangert.

I februar 2009 fann eit slikt møte stad i sjølvaste Norheimsund kyrkje, då den lokale Norge-Israel Foreningen leigde kyrkja og inviterte til eit møte med Arvid Bentsen frå Internasjonale Kristne Ambassade, ein sjølverklærd kristensionistisk organisasjon som meiner at «landet Israel er gitt til det jødiske folk av Gud som en evigvarende eiendom ved en evig pakt. Det jødiske folk har den absolutte rett til å eie og bo i Landet, inkludert Judea, Samaria (Vestbredden, journ. anm), Gaza og Golan» og videre at «Israel og nasjonene feiler ved å gi gunst og status til den Palestinske Autoritet og ved å gi i deres hender land og mennesker som er verdifulle for Gud. Det vil være ytterligere feil av nasjonene å anerkjenne en palestinsk-arabisk stat i noen del av Eretz Israel».

Bentsen er reisesekretær for norske IKAJ, og har ifølgje Vårt Land ikkje mindre enn 150 slike møter i året. Han er også ein endetidspredikant som hevdar å ha handhelst på Jesus i eit syn, og å ha fått i oppgåve å tala om “ham og hans folk”. For Bentsen var tsunamien i det søraustlege Asia berre eit av fleire teikn som fortel om Jesus’ var tsunamien i det sørøstlige Asia bare et av flere tegn som forteller om Jesus’ snarlige tilbakekomst.

Det poenget Bentsen oftast har gjenteke – også i kyrkja i Norheimsund – er likevel at konflikta i Midtausten har ein “andeleg dimensjon”, som politikarar og midtaustenekspertar ikkje kan skjøna fordi dei ikkje er inspirerte av den Heilage Anden, men snarare er forblinda av Djevelen. Bentsen meinte i 2009 at vonde åndsmakter var “usedvanlig aktive”, sidan Gud har kome eit steg nærare å oppfylla sin plan. Messias skal koma att, og det tyder at Antikrist – som Bentsen set i meir eller mindre direkte samanhang med islam, “sverdets religion” – også skal koma.

Eit ekstremistisk og politisk møte, meinte lokale kritikarar, og i strid med kyrkja sitt eige reglement: «Kirken må ikke brukes til politisk møte eller virksomhet». Det avviste kyrkjeverje Ingvard Teigland: – Norge-Israel Foreningen står for et syn på konflikta i Midtausten mange ikkje er samd. Det kan likevel ikkje vera slik at dei av den grunn verta nekta å nytta kyrkjene. Det ville tyda sensur av kva for meiningar som skal koma til orde i den offentlege debatten. Det var ikkje eit politisk møte som var i kyrkja, men eit opent møte med orientering om aktuelle kristelege og politiske synspunkt. At dei som hadde ordet på møtet målber eit anna synpå den aktuelle konflikta enn det fleirtalet i landet gjer, meiner me må vera lov i eit demokratisk samfunn.

Ei kvinne i skaut

Vegen frå israelsmøta i bedehusmiljøa til markeringa av 8. mars er lang, men også i samband med at Kvinnedagen vart markert i Norheimsund dukka debatten om islam opp. Årets hovudtaler i Kvam var i 2009 Meriem El-Mesbahi, kvinnesekretær i Det Felles Innvandrarrådet i Hordaland, opphavleg frå Marokko og busett i Noreg sidan 1976.

– Kvinnedagen betyr mykje for meg, sa Mesbahi til Hordaland Folkeblad, og fortalde at situasjonen for kvinner har vorte betre i Marokko. – Kvinneorganisasjonane har påverka styresmaktene, og no har ein fem kvinnelege ministrar. Ting vert betre også i andre land. Det er svært positivt, sa ho.

Mesbahi uttrykte samstundes uro for korleis debatten hadde utvikla seg i Noreg. – Istadenfor å sjå på valdtekter, drap og mishandling av kvinner har ein byrja å diskutera om ein bør gå med skaut eller ikkje. Det synest eg vert ei gal prioritering.

Biletet i avisa viser at Mesbahi sjølv nyttar det ho omtaler som skaut. Det fekk journalist Olav Bjørkum, også tidligere redaktør for Hardanger Folkeblad, til å reagera. I en kommentartikkel med tittelen «Kvalmen» skrev han:

Foto viser at el-Basmehi (sic) er muslim. Ho ber hovudtørkledet som for meg er symbolet på at muslimske kvinner er undertrykte. Muslimske kvinner er ikkje lenger muslimar om dei nokon gong greier å kjempa til seg dei same rettane som vestlege kvinner har oppnådd.

Bjørkum heldt fram:

Er det ingen som ser at islam og kvinnefrigjering ikkje går i hop? Me listar oss på tå og set islam inn ein kulturell samanheng. Kultur er verdifullt, godt. Ingen som har høyrt om ukultur? El-Basmehi ynskjer fokus på valdtekt, drap og mishandling av kvinner. Det kan ho ikkje gjera utan å fokusera på islams kvinneforakt.

Konklusjonen:

Neste gong kan kvinnedagen i Kvam leita fram ei kvinne som har røynt islam på kroppen. Det vert ei oppleving som rispar sjel og samvit.

Reaksjonane lot ikkje venta på seg: – Me opplever innlegget som fordomsfullt, ekskluderande og arrogant, skreiv 8. mars-komiteen i eit svarinnlegg til Bjørkum. – Om ikkje Meriem El-Mesbahi er velkommen til å dela sine røynsler og tankar med oss på 8. mars, slik ho er med sitt skaut og stå for sine meingar vert det lite igjen å feira. Respekt for kvarandre og kvarandre si tru er grunnleggjande for all kommunikasjon og grunnlaget for eit inkluderande samfunn, som igjen er viktig for kvinner sin situasjon. Alle kvinner.

El-Mesbahi sjølv meiner at Bjørkum sin kommentar syner at han ikkje har peiling på verken islam eller muslimar. – Han må innrømma at undertrykking er eit verdsomspennande problem, seier ho. Ho føler seg ikkje undertrykt sjølv. – Skaut er inga hindring. Det er beklageleg at ein journalist uttaler seg på denne måten. Han burde visst meir før han skreiv noko, men i denne debatten er det vond sirkel sidan det vert nytta mot deg same kva du seier.

El-Mesbahi, som heldt til i Bergen, meinte likevel at debatten om integrering og islam gjekk i positiv lei på Vestlandet. – Som kvinnesekretær i innvandrarrådet har eg delteke i konferansar og seminar om islam og muslimske kvinner, og eg har fått gode tilbakemeldingar. Kva meiner ho er dei viktigaste utfordringane i kvinnekampen? Likeløn og like moglegheiter i arbeidslivet. I religionsdebatten opplever ho at muslimske kvinner vert misbrukt. – Nokre politiske parti nyttar muslimske kvinner som agn for å få mange stemmer, seier Mesbahi.

Antiislam frå nettet

– Islam ynskjer at visse tankar og refleksjonar ikkje skal kunna uttrykkast utan straffereaksjonar. Dersom dette ynskjet vert innfridd, vert eg amputert som menneske, som samfunnsmessig påverkande individ – og innlemma i fryktens rike, meinte Olav Bjørkum. Bjørkum – som skreiv for både Hordaland Folkeblad og for lokalavisen på Stord, Sunnhordland – fortalde vidare at han i liten grad har fulgt den nasjonale debatten.

- Min informasjon om islam har eg frå Koranen, frå islamkritisk litteratur og islamkritiske nettstader, fyrst og fremst document.no og rights.no. Etterkvart har eg også leitt meg fram til ei mengde meir eller mindre rabiate anti-islam-sider på engelsk og norsk, seier han.

På Bjørkum si leseliste står blant anna Ibn Warraqs Hvorfor jeg ikke er muslim – som han omtaler som eit «utskjelt standardverk», samt bøker av Hege Storhaug, Oriana Fallaci og Irshad Manji, men også meir ålmenn religionskritikk frr Richard Dawkins og Michel Onfray. Lokalavisjournalisten har ikkje inntrykk av at islam er eit tema som opptek folk i særleg grad. – Når eg sjølv gjev uttrykk for uro, vert eg møtt med ei rekkje – etter mi meining – overfladiske kommentarar som skal dempa mine påståtte overreaksjonar. Mitt inntrykk er at kunnskapane om islam, historisk og i samtida, er omtrent fråverande.

Bjørkum fortalde vidare at han har møtt ein lokal intellektuell som gjev uttrykk for same uroa som han sjølv, men at vedkomande ikkje hadde uttrykt dette offentleg. – Me veit kor lett det er å bli stempla som rasist, og me kjenner islam sine reaksjonar mot dei som offentleg kritiserer denne religionen i kraftige ordelag. Eg beundrar dei som tek opp kampen mot denne religiøse ideologien og mot dei løgnene som vert servert om den påståtte “fredens religion”.

Han meinte utfordringa på dette området både for Hordaland og andre fylke er mykje avhengige av nasjonale føringar, blant anna i høve diskusjonen om hijab i politiet. – Inntrykket mitt er at det stort sett er lagt lokk på islam som politisk tema av frykt for stigmatisering og hån og påstandar om fordommar. Eg er likevel ikkje i tvil om at det finst eit nesten umerkeleg overtrykk som kjem Framstegspartiet til gode ved valet til hausten.

Det fekk han kanskje rett i. På nasjonalt nivå fekk Framstegspartiet 22,9 prosent av stemmene. I Kvam stemte 20,7 prosent på partiet. Bjørkum gjekk likevel langt vidare enn Framstegspartiet. Han meinte at Noreg og Europa ikkje kan løysa det han såg på som problemet med islam ut frå sin humanistiske tradisjon. – Islam har ingen humanistisk eller demokratisk tradisjon, meinte han. – Det passar glitrande for islam sin agenda at Vesten er forvirra og handlingslamma. – Sjølv er eg djupt pessimistisk med tanke på den tsunamien som er i ferd med å knusa Europa. Etter mitt syn er dette imperialisme så godt som noko, ikkje minst sidan islam også er eit styresett. Det er ikkje utan grunn at leiande muslimar hevdar at Europa alt i deira hender. Islam har det til felles med kommunismen at den har tid til å venta. Samstundes har islam noko kommunismen ikkje hadde: eit paradis å døy for.

- Me er ein gjeng som samlast rundt eit kafébord kvar laurdag, fortalde HEF-medlemmer Kjell Telstø. – Her vert både eitt og hitt diskutert, men islam og snikislamisering har ikkje vore eitt tema. Hijabdebatten har derimot vore det. Hijaben vert sett på som kvinneundertrykkjande. At den skulle verta tillatt i politiet vart ganske samrøystes avvist.

Også Telstø trudde at Framstegspartiet ville tena på sine standpunkt i saka. – Vanlege folk hadde ikkje sans for at nokre politikvinner skulle bera hijab.

—

Egyptiske delegatar til kongressen for kvinneleg stemmerett i Roma i 1923. Huda Shaarawi i midten. Foto: Carrie Chapman Catt collection, Swarthmore College

Viktoriansk ideal

Det viktorianske idealet for kvinna var at ho skulle vera «ein engel i huset». Ikkje berre skulle kvinna vera sjarmerande, vakker og sympatisk, men og sjølvoppoffrande, pietistisk – og viktigast av alt, ho skulle vera rein. Kvinna si rolle var i heimen, og ho skulle vera lydig og dedikert som kone.

Det var dette tronge kvinneidealet den tidlege feministiske rørsla gjorde opprør mot. Etterkvart skulle kampen for stemmerett for kvinner stå sentralt, og dei såkalla suffragettene tok i blant i bruk militante metodar for å setja saka si på dagsordenen. Myndigheitene i fleire land slo knallhardt tilbake. I England vart suffragetter som hadde vorte arrestert etter ruteknusing, brannstifting og liknande aksjonar fengsla og utsett for brutal behandling. Når nokon av dei reagerte gjennom å sveltestreika vart dei til dømes tvangsfora gjennom eit rør sett inn gjennom nasa. Etterkvart vart det meir og meir bråk om det heile, og det britiske parlamentet vedtok ei lov ein vona ville hindra folkeleg sympati for dei radikale kvinnene. I følgje den nye lova kunne dei som hadde vorte sjuke på grunn av sveltestreikinga sleppast fri for å verta betre, men når dei hadde vorte friske stod politiet fritt til å arrestera dei på ny. Lova fekk snart utnamnet «katt og mus-lova», og taktikken mislukkast. Oppslutnaden for det britiske Arbeidarpartiet vaks, og prominente tenkjarar som Bertrand Russell forlot det liberale partiet i protest.

Ein konferanse i Köln

På den internasjonale kvinnedagen i 2007 vitja eg ein internasjonal konferanse i Köln, ein by som seinare skulle verta ein sentral skodeplass for internasjonal anti-islamsk organisering, blant anna gjennom “anti-islamiseringskongressen” i 2009, der politikarar frå ei rekkje høgreradikale parti i ulike europeiske land var tilstades og vart møtt med sterke protestar. Konferansen to år tidlegare gjekk for seg utan det same nivået av merksemd. Der møttes muslimar frå aust til vest i den muslimske verda, og ikkje minst frå den muslimske diasporaen. Temaet for dagen var kvinnekamp. Spennet var vidt. Nikaben var fråverande, men ein traff kvinner både med og utan hijab, og ikkje minst kvinner med svært moteriktige hijabar.

Ein fekk høyra både relativt konservative røyster og kompromisslause muslimske sekularistar som nederlandske Nahed Selim, som hamna i ein heitt diskusjon med ein gjeng hijabkledde tyske jenter av tyrkisk bakgrunn. Det dei alle likevel hadde til felles, trass i stor usemje, var eit ynskje om å fremma kvinner sin posisjon i den islamske verda.

Det var også der eg møtte Asma Barlas, ei lita kvinne med ei utstråling som kunne få eit heilt rom fullt av menneske til å tagna på ein augneblink, prominent tenkjar, akademikar og koranfortolkar. – Ei kvar religiøs, og sekulær, gruppe har ulik forståing av den «rette» rolla for kvinner, sa ho. – Muslimar er ikkje unike i at dei er usamde om kva denne rolla skal vera. Det eg synest er urovekkjande med haldninga til mange muslimar er at dei faktisk er samde om at kvinner kjem i andre rekkje i høve menn. For å forsvara denne ideen siterer dei vers frå skrifta, Koranen.

Ein skal ikkje måtta sjå seg om lenge i den muslimske verda for å seia seg einig med Barlas si skildring. Kvinneundertrykking er eit utbreidd fenomen, og i blant tek ho ekstreme former. Omskjering av jenter – kjønnslemlesting – er eit døme. Den motbydelege tradisjonen, som finst blant både muslimar og hjå andre religiøse grupper og særleg er utbreitt i det nordaustlege Afrika, vert ofte også sett i samanhang med at offeret skal haldast «rein». Eit anna døme er dommen mot Amina Lawal i ein sjariadomstol i delstaten Katsina nord i Nigeria, ho vart dømd til døden ved steining fordi ho hadde vorte gravid utanfor ekteskap.

Men sjølv om ein ser bort frå dei ekstreme døma er det mykje å ta fatt på. Islamske skrifter vert nytta til å forsvara undertrykkjande strukturar, blant anna i høve arv, vitnemål, ekteskap og også i høve kleskodeks. Det kan vera freistande for oss å etterlysa dei muslimske suffragettene. Men finst dei? Og er islamsk feminisme i det heile teke mogleg? Er ikkje omgrepet sjølvmotseiande?

Røtene

Sjølv om nokon sjølverklærte islamske feministar vil hevda at røtene for islamsk feminisme går heilt attende til profeten Muhammed – ein idé mange vil reagera på, men som skriv seg frå ei forståing av at det vart tekne steg i retning meir frigjering for kvinner i den tidlege islamske staten – er det naturleg å byrja historia om den feministiske rørsla i den muslimske verda seint på attenhundretalet. Samstundes som det ottomanske riket vakla og vestlege makter for alvor gjorde sitt inntog i den arabiske verda, kom også reaksjonen, i form av arabisk nasjonalisme og islamsk modernisme. I kjølvatnet vaks det fram ei uavhengig presse, særleg i Egypt, og denne gjorde det mogleg for kvinnelege røyster å verta høyrd.

Idag er Aisha Shezadi Kausar ein av dei viktigaste norske talskvinnene for bruk av det heildekkjande plagget nikab (nikab er eigentleg namnet på den delen av drakta som skjuler ansiktet, men vert nytta i vidare forstand enn dette). Blant dei egyptiske feministane som markerte seg den gongen var namnesøstra Aisha Ismat al-Taymuriyya, ei tyrkisk kvinne fødd i Egypt, og Zaynab Fawwaz, som vaks opp i ein fattig libanesisk arbeiderklassefamilie. Båe var radikale, men Fawwaz var den mest radikale av dei to. I avisartiklar og bøker tok ho opp kvinner sin status i islam. Fawwaz meinte kvinner hadde rett til å gjera nettopp det Kausar gjer trass i sitt heildekkjande plagg: delta politisk, arbeida utanfor heimen og skaffa seg formell utdanning. Desse rettane var, hevda ho, slått fast i islam. Den frittalande kvinna stilde også spørsmål ved ektheita av hadithskrifter der kvinnefiendtlege synspunkt vert tillagt den islamske profeten.

Tidlege feministar i Egypt, som Fawwaz, henta også inspirasjon frå og knytte kontaktar internasjonalt. I ein artikkel i al-Nil i 1891 uttrykte ho støtte til engelske kvinner sin kamp. Ei av bøkene hennar. Ei av bøkene hennar, Kittab al-Durr, var eit kompendium med biografiar av kjende arabiske og europeiske kvinner. I tillegg til dette skreiv Fawwaz dikt og to romanar.

I dag er desse tidlege feministiske stemmene i den arabiske verda i stor grad gløymde, og det er kanskje talande nok at det er ein mann som vert hugsa for å for alvor ha sett kvinnefrigjering på dagsordenen. Endå meir talande er det kanskje at perspektiva til denne mannen ikkje var utprega feministiske i det heile, han argumenterte ut frå den veksande tradisjonen av islamsk modernisme kombinert med meir sekulær nasjonalisme.

Det var i 1899 at den egyptiske juristen Qasim Amin gav ut boka Tahrir al-Mar’a (Kvinnefrigjering), ei bok han via til situasjonen for kvinnene i det egyptiske aristokratiet. Han oppfatta desse som ignorante og inaktive, og meinte at skulle ein reformera nasjonen eller det muslimske samfunnet, ummaen, måtte ein byrja med å reformera familien. Fordi kvinnene var avsperra frå samfunnet og fordi dei ikkje hadde vidare moglegheiter til utdanning vart det også umogleg for dei å oppdra kompetente born, då særleg gutar, til å leia den egyptiske nasjonen. Dermed vart muslimane hengande etter, sidan gammaldagse verdiar og tradisjonar heldt fram.

For å få slutt på dette måtte ein få slutt på ein situasjon der kvinner hadde det «verre enn slavar» og var gjort til «fangar i sitt eige hus». Med eit lovfokusert islamsk utgangspunkt argumenterte Amin blant anna mot heildekkjande slør og polygami.

Huda Shaarawi

Frå eit feminismehistorisk perspektiv er Huda Shaarawi meir interessant. Som marokkanske Fatima Mernissi skriv:

Mange vestlege feministar var overraska over Margot Badran sin biografi om den egyptiske feministen, for dei var overtydde om at muslimske kvinner ikkje var noko anna enn etterfølgjarar i kampen for kvinnerettar. Men det er sant at, sjølv i den muslimske verda, har denne feministiske rørsla [...] vorte gløymd, minnet feidd til side av dei konservative og fundamentalistiske ideane media har sunke ned i.

Shaarawi høyrde heime i det egyptiske aristokratiet og beherska både tyrkisk, arabisk og fransk. Tretten år gammal vart ho tvangsgifta med fetteren Ali Shaarawi, men når han gjorde konkubina si gravid nekta ho å godta dette – og levde separert frå ektemannen i årevis. Etterkvart skulle ho utnytta ektemannen sitt nettverk til å knyta kontakter både i Egypt og internasjonalt, og snart var ho ein leiande figur innan egyptisk feminisme.

I 1919 var ho blant anna med på å leia det fyrste kvinneopptoget i landet. Etter at ektemannen døydde, sat ho att utan nokon mannleg autoritetsfigur som kunne freista å avskrenka henne og med ei betydeleg formue å ta av. Ho vart meir og meir oppteken av kvinnesaka og grunnla det egyptiske feministforbundet i 1923. Då ho kom att frå eit internasjonalt feministmøte i Roma same året vart ho møtt av vener og tilhengjarar på jernbanestasjonen i Kairo. Her tok ho for fyrste gong av seg sløret offentleg. Fyrst var det stille. Så braut det ut applaus og fleire andre fulgte eksempelet hennar.

Mernissi sitt hjartesukk om korleis den feministiske rørsla har vorte gløymd er på sin plass. I dag er den mest markante avleggjaren av attenhundretalet sin islamske modernisme verken liberal eller frigjerande, og snarare anti-moderne enn moderne. Islamismen trakk det lengste strået, og den islamske modernismen vart kapra av det som, særleg i europeisk forstand, må sjåast på som djupt reaksjonære krefter. Kva låg bak? Det er vanskeleg å peika på ein årsak åleine, både politiske omstende og inngrodd konservatisme spelar ei rolle. Religiøs påverknad frå Saudi-Arabia og det faktum at islam sine to viktigaste byar, Mekka og Medina, har vore på hendene til den ekstreme wahhabirørsla spelar heilt sikkert også inn.

I Egypt var det militærkuppet i 1952 som skulle setja ein stoppar for den feministiske rørsla. Det nye regimet gav kvinner stemmerett i 1956, men den egyptiske feministunionen lei same skjebne som andre uavhengige politiske organisasjonar: han vart knebla.

Ikkje horer, ikkje undertrykte

Til liks med mange vestlege sekularistar og islamkritikarar ser den franske menneskerettsaktivisten Fadela Amara på hijaben som eit undertrykkande klesplagg og som eit politisk symbol, snarare enn eit religiøst. Sjalet, seier ho, er «ingenting anna enn ei metode for undertrykking som spring ut frå eit patriarkalsk samfunn». Amara, som har skrive boka Ni putes, ni soumises er praktiserande muslim. Likevel representerer ho på mange måtar ein sekulær feminisme det er lett for nordmenn å kjenna seg att i. Samstundes har ho vore kraftig kritisk ovanfor vestlege intellektuelle, og ho er på ingen måte unnvikande i høve å kritisera muslimske miljø, slik nokre vestlege feministar nok kan anklagast for. Ho meiner at unge jenter i dei franske ghettoane står under dobbelt press: ikkje berre vert dei utsett for rasisme og diskriminering, dei er også offer for ein machokultur som har vakse fram i krysspunktet mellom motløyse, konservatisme og radikal islamisme, det ho kallar «den grøne fascismen». Organisasjonen ho var med å stifta har same namn som boka, «Verken horer eller undertrykte». Dei har fått mykje merksemd og mykje støtte i Frankrike, men også mykje kjeft.

Andre muslimske feministar har eit utgangs-punkt som er mykje mindre sekulært. I november 2006 vart den andre konferansen om islamsk feminisme arrangert i Barcelona. Konferansen vart gjesta av ei rekkje sjølverklærte islamske feministar frå verda over. Blant dei fant ein både dei utan hijab, som den frittalande amerikanske feministen Asra Nomani, og dei med hijab, som indonesiske Lily Zakiyah Munir.

Ein finn også både kvinner og menn. Ein av mennene, og ein av initiativtakarane, er Abdennur Prado, ein spansk konvertitt til islam. – Prosjektet sprang ut frå arbeidet vårt med nettsida webislam.com. Medan me såg på nyhende frå den islamske verda oppdaga me den andre sida av biletet, akkurat det som midtstraums media i Vesten har ein tendens til å skjula, nemleg at det finst ei brei intellektuell rørsle innan islam som er kritisk både til det vestlege samfunnet og til lovfesta islamsk tradisjon. Det gjekk opp for oss at det har dukka opp mange muslimske kvinnegrupper desse siste åra, og det i land så langt frå kvarandre som Malaysia, Nigeria, Syria og Pakistan, for å nemna nokre. Alle desse rørslene hadde noko til felles som me har kalla «islamsk feminisme»: muslimske kvinner krev rettane sine ut frå eit islamsk rammeverk. Me fekk ideen om å samla saman nokre av desse akademikarane og aktivistane til ein internasjonal konferanse, slik at islamsk feminisme kan verta synleg som ein heilskap, som ei fornyande kraft i ummaen.

- Ei religiøs plikt

– Den viktigaste drivkrafta er at muslimske kvinner vert diskriminert på måtar som ikkje har noko med bodskapen i Koranen å gjera, og at det er naudsynt å gje samtidige svar på vår tids problem. Det høyrest kanskje rart ut, men eg kan ikkje forstå kvifor storparten av muslimar verda over ikkje slost mot denne diskrimineringa. For meg, som muslim, er dette ei plikt. Meir personleg handlar det òg om at eg nektar å godta mønsteret for «den muslimske mannen» som tradisjonalistane tilbyr. Dette mønsteret har ikkje noko med mi spirituelle oppleving av islam å gjera, ikkje noko med bodskapen i Koranen å gjera, og ikkje noko med min vestlege kulturelle bakgrunn å gjera.

– Mange vil seia at islamsk feminisme er ei sjølvmotseiing?
– Då har dei ei essensialistisk oppfatning av islam.

Prado meiner at ordet feminisme eigentleg er overflødig, at feminismen er ein del av islam. Asma Barlas, som føretrekk å ikkje kalla seg feminist, men berre som «truande», seier det på denne måten: – Mange muslimske lærde i dag, eg er sjølv blant dei, viser at det også er mogleg å lesa Koranen på ein frigjerande og anti-patriarkalsk måte. Å forsvara kvinneundertrykking og kvinnehat ut frå islam, tyder at ein overser at det er avhengig av den som les, korleis Koranen si lære vert forstått, det er avhengig av kontekst. Å lesa forsvar for diskriminering ut av Koranen er det same som å projisera kjønnshat over på Gud, og slik eg ser det er det ikkje noko teologisk hald i islam for å gjera dette.

Potensiale til endring?

Ein ting er teorien. Kva arbeid gjer dei islamske feministane i praksis, og har dei i det heile sjanse til å få gjennomslag for dei politiske ideane sine? – Eit godt døme er endringane som vart gjort i den marokkanske familielova i 2004, i følgje Margot Badran, kanskje den akademikaren i verda som har best oversikt over rørsla, og også til stades på konferansen i Köln. Ho meiner den islamske feminismen hjalp til med å bera fram endringane, som blant anna innebar at det vart enklare å skilja seg, at fleirgifte vart strengt regulert, at minstealderen for ekteskap vart sett opp frå femten til atten år og som også oppheva kravet til kvinner om å vera lydig ovanfor ektemannen. – Samstundes var det konkrete politiske grunnar til at dette gjekk gjennom, seier Badran.

Mange set lovendringane i samanhang med at islamistane hadde hamna på defensiven og fått store delar av opinionen mot seg etter terroråtaka i Casablanca i mai 2003.

I møtet med feministiske rørsler som kombinerer sin kvinnekamp med muslimsk tru, vil mange i Vesten utvilsamt stussa. Badran meiner at den islamske feminismen ikkje kan fangast opp i det ho kallar gamle oppkonstruerte motpolar, til dømes mellom religiøse og sekulære krefter eller mellom Austen og Vesten. – Eg meiner at den islamske feminismen demonstrerer at ein har både problem og mål til felles, med idear om likskap mellom kjønna og sosial rettferd som grunnleggjande utgangspunkt. Å snakka om eit klæsj mellom sekulær feminisme og religiøs feminisme er gjerne eit resultat av manglande historiekjennskap, eller, i mange tilfelle, av eit politisk motivert forsøk på hindra brei solidaritet kvinner mellom.

Konfrontert med den flamske politikaren Filip Dewinter, ein av Europa sine mest vellukka høgreekstremistar, si utsegn om at islam og vestleg demokrati kræsjar på fleire område og at muslimar må gjera eit val mellom dei to, reagerer Asma Barlas på krassare vis. – Dette er ikkje noko anna enn den siste versjonen av «vala» muslimar har vorte tilbydd historisk, mellom å vera muslim og å vera noko anna. Under det britiske styret i Egypt fekk til dømes muslimske kvinner valet mellom å vera muslimar eller å vera frigjorte. Eg trur desse valalternativa fortel meir om dei som set dei opp enn dei seier om islam og muslimar.

—

Denne artikkelen er skriven med utgangspunkt i to artiklar eg tidlegare har hatt på trykk i “Fri Tanke”. Sjølv om artiklane handlar om ganske ulike tema, vestlandsk islamdebatt og islamsk feminisme, står dei godt saman. Medan islam og muslimar har vorte utsett for skarpe åtak frå både lokalavisjournalisten Olav Bjørkum og anna hald, er nokre av dei i strid for å betra kvinner sine vilkår i muslimske land og for å reisa ei ny, feministisk fane i den europeiske, muslimske diasporaen. Medan reaksjonære krefter – som dei Aisha Kausar representerer – er både høgst reelle og høgst verksame er det beint fram tåpeleg å redusera islam til å handla om dei. Der tåpelege konspirasjonsteoriar om det komande eller alt eksisterande Eurabia vert utelete er dette den høgreradikale islamkritikken sitt største problem: prega av ein forkvakla nasjonalisme vel den å retta motstand mot menneske som kunne ha vore allierte i arbeidet for fridom. Muslimske kvinner vert nytta som ammunisjon i nasjonalistisk retorikk, ikkje handsama som tenkjande menneske.

Men det er noko meir eg ynskjer å fortelja. Sjølv kjem eg frå Kvam sin nabokommune Samnanger. Då eg vaks opp var det få innvandrarar i kommunen – idag er 5,8 prosent av innbyggjarane anten innvandrarar eller norskfødde av to innvandrarforeldre. Men kommunen har vore fleirkulturell lenge, sidan indremisjonsrørsla eg skildrar i Kvam også er sprell levande her i kommunen. Bentsen sine idear om Israel og endetida er ikkje idear han er åleine om, men denne kristenkonservatismen gjev seg også andre utslag. Om det var dei som låg bak at symjeundervisninga i mine skuledagar ei heil tid var kjønssegregert veit eg ikkje, men eg veit at det var eit tema – eit problem – for nokre av mine medelevar (eller foreldra deira) at dans var ein del av gymnastikkundervisninga. Og eg veit at eg las eit lesarinnlegg om det same i lokalavisa Samningen i gymnasdagane mine, seint på 1990-talet.

Eg veit også at denne rørsla i ei viss mon er prega av friviljug segresjon frå storsamfunnet, og at klåre kjønnsrollemønster framleis eksisterer. Endå sterkare utslag har ideane deira for seksualmoral. Det er uhøyrd å liggja saman før ekteskapen, mange giftar seg unge – og i stor grad innanfor sitt eige miljø. Mange går på eigne vidaregåande skular, og hadde kommunen vore større, ville det ikkje forundra meg om einskapsskulen snart stod for fall, på same vis som i Kvam. Indremisjonsmiljøet er også ein av forklaringane på at Kristeleg Folkeparti står sterkt i kommunen, sjølv om hovudforklaringa er ein populær og folkeleg ordførar med bakgrunn i eitt langt breiare kristent miljø. Religion og politikk let seg ikkje heilt skilja åt.

Då eg les dei evinnelege islamdebattane i det offentlege hender det i blant at eg lurer på om denne røyndomen er ukjend for verda utanfor. For meg gjev kjennskapen til eit rotnorsk konservativt religiøst miljø seg fleire  utslag. For det fyrste synest eg ikkje religiøs konservatisme i seg sjølv er særleg skummelt. Små religiøse miljø endrar ikkje samfunnet, gjer det ikkje uleveleg, byggjer ikkje om det norske huset, men er ein del av mangfaldet eit liberalt samfunn faktisk gjev oss. For det andre ser eg ikkje skilnaden på å retta kritikk imot konservative miljø som er kristne og rotnorske og konservative miljø som er muslimske og innvandrarprega. Eitt av dei verste utslaga for kristenkonservatisme i indremisjonsmiljøa på Vestlandet er homofobi, noko som også lever langt utanfor desse miljøa. Eg synest synd i den homofile ungdomen som veks opp i eit vestlandsk indremisjonsmiljø, for det er mykje som ligg ann for at dette er eit reint helvete å gjennomgå. Då er det også rimeleg å koma med politisk kritikk. Det same gjeld sjølvsagt, og openbert, i høve konservative islamske miljø; blant anna i høve nettopp homofobi, der enkelte av desse jamvel går så alfor mykje lenger.

Det gjeld òg i høve nikab. På same vis som eg ville ha reagert skarpt dersom indremisjonsmiljø idag skulle freista å pressa dans ut av gymnastikkundervisninga – og det er framleis ikkje eit heilt utenkjeleg scenario – reagerer eg sterkt på at ein representant frå eit reaksjonært islamsk miljø med politiske vyer får reisa rundt på skulane og halda føredrag om bruk av eit plagg som representerer ei langt verre form for sjølvsegregering enn indremisjonsmiljøa har stått for. Det skulle – for å vera ærleg – berre mangla.

Og det skulle – for å vera ærleg – også berre mangla at me diskuterer korleis sosial tvang og forventningar skapar problem for  ungdom. I etterkant av at min korte kommentar “Noen ord om nikab” vart publisert i Dagbladet vart eg kontakta av ei kvinne som fortel om ungdomar i hennar omgangskrins som grunna religiøst prega sosialt press knytt til klede føler at det er vanskeleg å delta i friluftsliv, idrett og skulegymnastikk. Eg har liten grunn til å tvila på røyndomen i det.  Medan religionsfridomen må og skal forsvarast – og den fridomen også inkluderer retten til å gjera val som gjer livet vanskelegare – bør me i Noreg vera frimodige nok til å diskutera kva me som storsamfunn kan gjera for å syta for størst mogleg fridom for flest mogleg på flest mogleg område. Også dette.

I ei NTB-melding frå idag heiter det:

Journalist og forfatter Øyvind Strømmen ga 22. juli-kommisjonen en redegjørelse for ideologien i det han omtaler som «Breiviks menighet», med særlig vekt på konspirasjonsteoriene i det antiislamistiske miljøet.

- Idag er det denne nye anti-islamske høyreekstremismen som er den mest omfattende i Norge, med tusenvis av medlemmer på facebookgrupper som forfekter tilsvarende tankegods og med aktivistiske grupper som Stopp islamiseringen av Norge (SIAN) og Norwegian Defence League, konkluderte Strømmen i foredraget sitt.

Korleis NTB har fått meg til å snakka om ei “menighet”, veit eg ikkje, eg kan ikkje nett hugsa å ha nytta dette ordet (og VG hugsar det tilsynelatande heller ikkje). I føredraget eg heldt for 22. juli-kommisjonen la eg blant anna vekt på inspirasjonskjeldene til Breivik sin ideologi, inspirasjonskjelder eg og synleggjer i boka Det mørke nettet. Menighet? Sjølv om det finst døme på høgreekstremistar som ikkje berre deler store delar av Breivik sitt tankegods, men også uttrykkjer støtte og sympati for 22. juli-terroren, høyrer dette til unntaka.

SIAN og Norwegian Defence League forfeikter idear og førestillingar som har særs mange fellestrekk med tankegodset Breivik legg føre i sitt manifest; noko som sjølvsagt har samanhang med at Breivik har skrive lite av dette sjølv, og istaden har klipt og limt frå ei rekkje kjelder, med såkalla kontrajihadistiske tekstar som den viktigaste kjelda – ikkje minst tekstar skrivne av bloggaren Fjordman. Båe organisasjonane har likevel teke eksplisitt avstand frå Breivik, til liks med Fjordman. Det har rett nok vore ein tendens, også til Noreg, til at islamhatgrupper etter denne markeringa av avstand har funne det opportunt å leggja skulda på ofra, altså på Arbeiderpartiet, eller eventuelt på muslimar, som dei meiner har skulda for det meste som er vondt og gale her i verda – inkludert terror motivert av islamhat.

I etterkant av terroråtaka i sommar har SIAN til dømes markert seg med påstanden “Ingen islam – ingen Oslo-terror”. Dei har elles anklaga Framstegspartiet for “knefall for islamismen”. Sekterisk? Ja, liten tvil om det. Breiviks menighet? Nei.

Det avsluttande sitatet frå underteikna i NTB-meldinga er presist nok, og henta frå mitt paper til 22. julikommisjonen (som du kan lesa sjølv her). Journalisten har rett nok oversett fotnota mi, men kven er det eigentleg som les fotnoter?¹. Uansett: der understrekar eg at talet på medlemer på ei facebookgruppe sjølvsagt ikkje må tilleggjast for mykje vekt. At det er den anti-islamske høgreekstremismen som idag er den mest utbreidde forma for høgreekstremisme i Noreg er det likevel liten tvil om, blant anna fordi den norske nynazismen ligg med broten rygg.

Som PST synleggjer i si siste trusselvurdering er det likevel ikkje slik at det norske trusselbiletet er dominert av høgreekstremistar. Høgreekstremt tankegods er berre eitt av fleire trugsmål eitt liberalt samfunn står ovanfor. Som trugsmål bør han verken over- eller undervurderast.

Fotnote:

Document.no slår til med bokanmeldelse nummer to av min bok (jeg skriver om nummer en her), og man burde jo føle seg beæret, to anmeldelser i samme media er ikke verst, gitt!  Anmeldelsen er lang, og selvsagt kritisk. Men hva er det egentlig den kritiserer? Det er det noe vanskelig å få fatt på, et av anmelderen Øivind Østbergs hovedankepunkter ser ut til å være at jeg faktisk har skrevet en politisk bok, ja, sågar en ideologisk bok. Det skal  jeg ikke benekte. Boken er i høyeste grad politisk. Det var meningen.

På en del konkrete punkter går det likevel ann å stille noen grunnleggende spørsmål ved Østbergs anmeldelse – som nå går sin seiersgang på nettet på engelsk som bevis på hvilken skrulling undertegnede er. Jeg skal blant annet ha plassert Ole Jørgen Anfindsen blant “the untouchables” – et uttrykk Østberg selvsagt har lagt til på egen hånd – ved å påpeke at Anfindsen slapp til Fjordman med et helt kapittel i sin bok Selvmordsparadigmet; dette er tilsynelatende retorikk, ikke saklighet. Anmelderen Øivind Østberg skriver:

Man kan kanskje regne med at dette er representativt for saklighetsnivået på omtale av bevegelser og personer man ikke kjenner fra andre land.

Til det er det ikke annet å si enn: Ja, det er riktig. Selv om min bok er et debattinnlegg, og altså en politisk bok, med et politisk budskap; er det en bok som tar utgangspunkt i fakta. Det jeg skriver om Fjordmans essay i Anfindsens bok – et essay med det fengende navnet Sviket - er det følgende (s. 54):

Etter terrorangrepene den 22. juli fatter media interesse for essayisten [Fjordman] som flittig siteres av Breivik. De snakker med folk som har møtt eller samarbeidet med ham. En av dem er Ole Jørgen Anfindsen, som driver nettstedet honestthinking.org, og som forfekter både demografisk panikk og raseteorier. “Mange beundrer ham. For å sette det litt på spissen blir han nesten sett på som en profet”, sier Anfindsen til NRK.

Det er ikke å ta hardt i, Anfindsen er også en av dem som selv har sluppet Fjordman til. I Anfindsens bok Selvmordsparadigmet har han valgt å inkludere et kapittel av Fjordman. Det heter “Sviket”, og der snakker Fjordman om forræderi på samme måte som Arne Myrdal og hans kumpaner i FMI gjorde på åttitallet.

Det er mulig at Østberg har en annen forventning til saklighet enn undertegnede, men for undertegnede handler saklighet blant annet om å holde seg til fakta. Og selv om jeg har skrevet en debattbok, altså en politisk bok – om dette har Østberg rett – så er det en bok som er skrevet etter årevis med research, og med rikelig med faktagrunnlag. De som måtte være interesserte kan finne hele Fjordmans kapittel i Selvmordsparadigmet gjengitt på Anfindsens eget nettsted. Et relevant utdrag:

Dersom man ser nøye på denne listen, som uten problemer kan gjøres mye lengre, ser man et mønster avtegne seg: Vestlige eliter samarbeider på transnasjonal basis for å demontere sine egne land og knuse den hvite flertallsbefolkningen gjennom multikultur og masseinnvandring. Europeiske ledere demonterer urbefolkningen på et helt kontinent, kulturelt og demografisk. Jeg har uttalt gjentatte ganger at dette utgjør verdenshistoriens største svik, og jeg mener det.

For å ta en avstikker før vi fortsetter med Anfindsen: Fjordmans politiske motstandere kritiserer altså ikke bare for å ta feil, men for å være forrædere – og, som grundig dokumentert i Det mørke nettet samt i en rekke artikler på denne bloggen; dette er helt gjennomgående i Fjordmans retorikk, selv om teksten Sviket i Anfindsens bok er småkaker og kjeks sammenlignet med for eksempel essayet Preparing for Ragnarök. Videre er det et ubestridelig faktum at Ole Jørgen Anfindsen har forfektet raseteorier, et faktum han neppe vil bestride selv; og for øvrig et sentralt element i nettopp Selvmordsparadigmet.

Som Anfindsen selv påpeker i et av sine innlegg på verdidebatt.no har han for øvrig ikke bare sluppet Fjordman til med et eget kapittel, men også ført opp – og jeg siterer – “noen titalls artikler av Fjordman” i Selvmordsparadigmets referanseliste, samt at Fjordman er direkte referert flere ganger, inklusive med en påstand om “multikulturalismens kvasireligiøse karakter”, der multikulturalismen settes opp som en slags – mer eller mindre diabolsk – motsats til Skapelsesberetningen.  Østberg må gjerne redegjøre for hvorfor han mener det er usaklig å påpeke fakta.

Videre kritiserer Østberg meg for å ikke diskutere hvorfor det nyfascistiske partiet Vlaams Belang får – eller rettere sagt fikk - rundt 20 prosent av stemmene i Mechelen. Dette er selvsagt en interessant diskusjon, og det er riktig at det er en diskusjon jeg ikke vier plass i boken. I en bok på 167 sider er det naturlig nok ikke slik at jeg har diskutert alle temaer Østberg gjerne skulle ha sett diskutert; en av få ting han har til felles med andre anmeldere av boken – som i all hovedsak har vært positive.

Men det er samtidig noe underlig med Østbergs premiss: han mener tilsynelatende at integreringsproblemer i Belgia – og, som jeg har omtalt på denne bloggen, de finnes – unnskylder velgere som stemmer på parti med åpenbare fascistiske røtter? Gjør integreringspolitiske utfordringer det greitt? Gjør det noe mindre bekymringsverdig? Svaret turde være åpenbart.

Båndene til fascisme, til jødehat og til holocaustrevisjonisme er igjen ubestridelige fakta. En av partiets tidligere sentrale politikere – Roeland Raes – ble faktisk dømt for revisjonisme så nylig som i september 2010, for uttalelser under et intervju med en nederlandsk TV-kanal mens han stadig var parlamentariker i 2001. Tidligere i sin politiske karriere var Raes for øvrig en av utgiverne bak tidsskriftet Haro, sammen med den senere internasjonalt ledende holocaustnekteren Siegfried Verbeke og en annen senere Vlaams Blok- og Vlaams Belang-politiker, Xavier Buisseret. Dette “månedsbladet for den konservative revolusjonen” gav blant annet ut utgaven nedenfor, spekket med nettopp holocaustrevisjonisme. Tittelen “Holocaust? Hvor lenge [fremdeles]?” sier igrunnen mer enn nok.

Østberg prøver seg imidlertid med å påstå at “VB er først og fremst et flamsk nasjonalistisk parti som vil skille Flandern ut fra Belgia”. Det er riktig at Vlaams Belang er et separatistisk parti, som ønsker et uavhengig Flandern, men at de først og fremst er det er i beste fall upresist.

Østberg – som med sin referanse til konflikter mellom  katolikker og protestanter i Belgia avslører heller manglende kunnskaper om landet – kunne kanskje ha nytte av å sette seg inn i flere deler av partiets politikk enn denne, og også i å se på belgisk, eller for den del flamsk politikk med et litt mer årvåkent blikk. Da ville han oppdage at det er flere flamske partier som ønsker enten større autonomi eller uavhengighet, og at skillet mellom Vlaams Belang og andre flamske partier ikke består i dette. Vil han ikke lytte til meg, kan han kanskje lytte til Frank Rossavik som i Morgenbladet 25. november skriver:

Øyvind Strømmen og jeg bodde i Belgia omtrent samtidig. Bor man der, kan man ikke unngå å merke seg det ekstremt innvandrerfiendtlige partiet Vlaams Belang, tidligere Vlaams Blok, som får vårt hjemlige Frp til å se ut som Antirasistisk senter.

Østberg mener imidlertid at jeg burde vært mer bekymret over “problemene med innvandring i Belgia”, som jeg visst nok avfeier (jeg utfordrer Østberg til å peke på hvilke konkrete problemer i Belgia jeg har avfeidd, lykke til; i bokens innledning henviser jeg til de “faktiske problemene” i nabolag som Borgerhout og Sint-Jans Molenbeek, men det velger Østberg behørig å overse) enn jeg burde være over det faktum at et ytterliggående og – for å låne Rossaviks ord – “ekstremt innvandrerfiendtlig” parti med klart fascistiske røtter fikk en av fem stemmer i byen der jeg bodde. Sorry, mac, men jeg synes faktisk det er mer bekymringsfullt at et parti med fascistiske røtter får 20 prosent av stemmene enn jeg syntes det var med de påståtte problemene som ble beskrevet i partiets propagandamateriale. Mange av de reelle utfordringene Mechelen har stått ovenfor har faktisk blitt grepet tak i av byens andre politikere; ikke minst av koalisjonen mellom liberale, kristendemokrater og grønne som styrte mens jeg bodde der,  og som f.eks. hadde lykkes i å redusere kriminalitet og å gjennomføre flere tiltak for å gjøre byen både tryggere og triveligere.

Det er det sjelden høyreradikale partier har bidratt til, for å si det forsiktig.

Østberg har også problemer med kapittelet mitt om banalisering av høyreekstremismen, blant annet fordi jeg nevner en (fransk) Front National-politiker som hyllet Breivik i samme setning som Fremskrittspartiet. Det jeg faktisk skriver er at uttalelser fra et par Fremskrittsparti-politikere på lokalplan som gav Arbeiderpartiet skylden for 22. juli, inklusive Trond Røed som kalte terroren “et utslag for norsk innvandringspolitikk” er det nærmeste man kommer uttalelsen til Front National-politiker Jacques Coutela her til lands, men at Coutela “gikk mye lenger”. Jeg omtaler dette som et kjernepunkt:

Coutela er medlem av et nyfascistisk parti. Fremskrittspartiet er ikke nyfascister. De er heller ikke et rendyrket høyreradikalt parti, men de er – når man ser bort fra Demokratene og en serie fullstendig mislykkede partiprosjekter – det nærmeste vi kommer her til lands.

I boken Det mørke nettet, i intervjuer og i foredrag har jeg faktisk forsvart Fremskrittspartiet i forhold til en del av anklagene de har blitt utsatt for, og det startet jeg med den 23. juli, i min første bloggpost (også trykket i Aftenposten) om terroraksjonen, der jeg blant annet skrev:

Det er heller ikkje særleg vesentleg at Breivik ein gong i tida var medlem av Framstegspartiet og jamvel lokallagsleiar i FpU. Det var neppe i FpU han vart radikalisert, dette ser ut for eit klassisk tilfelle av internettradikalisering, slik ein og har sett med unge europeiske jihadistar.

Dette betyr selvsagt ikke at jeg unnlater å komme med kritikk mot Fremskrittspartiet der jeg mener de fortjener det, og det er igjen en kritikk jeg belegger med fakta. Som jeg har sagt i en del foredrag: Debatten om 22. juli er en debatt om høyreekstremisme, og den debatten må for all del ikke handle om Fremskrittspartiet, som må være med på laget i kampen mot høyreekstremismen. Men det er også en debatt om en tendens i den norske innvandringsdebatten, og den debatten må handle om langt flere enn Fremskrittspartiet, inklusive Arbeiderpartiet, hvis innvandringspolitikk jeg har lite til overs for.

Med andre ord: Jeg blir irritert når noen ønsker å sette mine kommunestyrekollegaer i Frp i bås med høyreekstremister, eller forsøker å gi dem en eller annen form for skyld for 22. juli. Det hindrer meg ikke å være uenig med dem, eller i å rette kritikk mot dem når jeg mener de bidrar til å banalisere eller normalisere høyreekstremt tankegods. Det har Frp dessverre gjort flere ganger, og min oppfatning er at partiet ville tjene på å ta et oppgjør med dette; ikke minst fordi en hel generasjon politikere vil være preget av 22. juli.

Et eksempel på denne banaliseringen – som Østberg nevner i sin kritikk, igjen med referanse til begrepet han selv har tilført og klistrer til meg, nemlig dette untouchables – er at Frp-politiker Øystein Hedstrøm i sin tid fremmet et lovforslag som i stor grad var skrevet av Torfinn Hellandsvik, leder for den ytterst høyreradikale bevegelsen Den Norske Forening, og tidligere aktivist i FMI og i Jack Erik Kjuus’  parti Stopp Innvandringen (som senere ble en del av Hvit Valgallianse), et av de mer ufyselige vi har sett her til lands.

Mens Østberg hevder jeg “medgir” at forslaget om ‘innvandrerregnskap’ har noe for seg, er det jeg faktisk skriver at det kan være fornuftig nok å se på innvandringens samfunnsøkonomiske konsekvenser, men at det er verdt å merke seg at Hellandsvik var en sentral bidragsyter til dette forslaget. Det burde ikke være nødvendig å legge dette til, men det var også svært tydelig fra selve forslaget – der innvandrere får skylden for både sviktende turistinntekter og nordmenns psykiske helse. Å sammenligne dette med Brochmannutvalgets rapport, slik Østberg gjør, er ikke en gang en dårlig vits. Det er bare trist.

Og dette kan være en avsluttende oppfordring til Østberg: Dersom det å låne både retorikk og konkret politikk, med absurde utslag som dette, fra en relativt profilert høyreekstremist og å fremme det på Stortinget ikke er å banalisere og å bidra til å normalisere høyreekstremt tankegods; hva er det da som er det? Vil Østberg snakke om det? Eller vil han helst bare snakke om sine favorittforfattere?

I.

Sire, il n’y a pas de Belges, il n’y a que des Wallons et des Flamands, skreiv den belgiske -- eller kanskje ein burde seia vallonske -- politikaren Jules Destrée i 1912. Det er ingen belgiarar, det er berre vallonarar og flamlendarar. Eit sitat flamske nasjonalistar også likar å slå seg om med når dei skal fortelja om kor kunstig den belgiske staten er. Ein konstruksjon. Ingenting meir. I dag vert vallonarane gjerne redusert til ein variant av franskmenn i den radikale flamske nasjonalismen sine auge. Den flamske nasjonalisten Paul Belien, ein av kontrajihadismen sine heltar, skriv:

Belgium is an abnormality. It is a state with two major linguistic groups where the Dutch-speaking majority forms the Flemish nation, but where the French-speaking Walloons do not regard themselves as a nation in their own right but rather as a part of the French nation and consequently a national minority within Belgium.

Det er reduksjonisme av grovaste sort. Unnskyldninga får vera at Belien ikkje er åleine om reduksjonismen, Vallonia har vorte franskifisert i konstruksjonen av den belgiske staten -- ein konstruksjon dominert av ei lita franskspråkleg elite. Der vallonsk, pikardisk, champenoisk og lorrainsk vart snakka er det fransk som no rår grunnen.

II.

Det burde ikkje vera naudsynt å minna folk på det, men alle statar -- nasjonalstatar eller ikkje -- er konstruksjonar. Landegrenser er ikkje naturfenomen og Noreg er like lite eit naturfenomen som det Belgia er. Språklege og kulturelle grensar har historisk sett ofte vore flytande, og er det ofte framleis.

Europa si eigentlege historie er så mykje rikare, og så mykje meir mangefasettert enn historia om ei samling nasjonalstatar: den tyske, den italienske, den franske, den nederlandske, eller for den del belgiske eller britiske.

III.

Om ein ser på nasjonalismen med blide auge er det lita tvil om at nasjonalismen sin tidsalder i Europa hadde eit visst samanfall med framveksta av demokrati. I eit essay i Syn og Segn nr. 2/2001 skriv Sigurd Skirbekk:

Forholdet mellom nasjonalisme og demokrati er tvitydig, liksom desse orda er det. I norsk historie gikk nasjonal reising og demokratisk vokster langt på veg hand i hand. men slik var det ikkje alltid. Den tidlegare tyske førardyrkinga -- som representerte ei spesiell vidareføring av den dynastiske nasjonalismen -- gir døme på ei anna utvikling. Det kan gå ille om den kulturavhengige ethnos ikkje blir utvikla saman med den demokratisk veljande demos. Men det kan også oppstå problem dersom ein einsidig dyrkar demos utan samstudnes å utvikla nasjonen som ei kulturell eining.

Det høyrest tilforlateleg ut, men nasjonalismen har ikkje gjort seg fortent til å bli sett på med så blide auge. Det Skirbekk ikkje skriv om i sitt essay frå 2001, eit essay der han framhever “den gode nasjonalismen” i Noreg og “ein balanse mellom det nasjonalt konstituerande og det politisk veljande, mellom ethnos og demos” er dei som vart utelatne, dei som vart trakka på og herja med, dei som vart utsett for kampanjar med sikte på å utsletta kulturen deira. NOU 2008:5 gjev eit samandrag av kva denne politikken bestod i for samar og kvener her til lands:

Fra omkring midten av 1850-tallet ble det utformet en minoritetspolitikk overfor samer og kvener som hadde assimilering som siktemål. En slik form for minoritetspolitikk innebærer med andre ord at en minoritet skal tas opp i en majoritetsbefolkning, både språklig og kulturelt. Språkspørsmålet ble svært sentralt, men nå gikk statlige myndigheter med stor tyngde inn for språklig (og kulturell) fornorskning. Det ble iverksatt en rekke tiltak, og skolen ble en svært sentral arena for denne politikken. Det ble imidlertid også iverksatt tiltak innenfor en rekke andre områder, og fornorskningspolitikken har da også blitt definert som «totaliteten av de tiltak som tok sikte på å gjøre nordområdene og befolkningen her norsk i enhver henseende».

Men det finst klårare skildringar. Her er ei skildring frå 1979, året før eg vart fødd:

Høsten jeg fyllte sju år, begynte jeg på skolen. Selv om at det var dagskole i nabobygda, måtte barna fra Pollen over sundet til en bygd mye lengre unna, der måtte vi bo på internatet. Vi hadde kunnet gå på dagskolen i nabobygden, men det ble bestemt fra myndigheter at barna i Pollen kunne så dårlig Norsk. De skulle gå på internatskole, slik at de ikke ble for mye påvirket hjemmefra. Dette var i 1979.

IV.

Men det finst mørkare kapittel om den “gode nasjonalismen”, også; eitt av dei aller mørkaste er kapittelet om tvangssterilisering av tatarar. Og liknande kapittel finn ein i land etter land, uavhengig av om nasjonalismen har vore av det “gode” eller det “vonde” slaget. Dette er nasjonalismen sin mørke løyndom: der den hevdar å vera ein forsvarar av kulturen, er den i røynda ein øydeleggjar. Historisk har han også vore det når han har vore av det “gode” slaget, fordi nokon -- nokon -- alltid fall utanfor både ethnos og demos. Dei vart “dei andre”, som det anten var eit poeng å halda vekke, eller som det var eit poeng å gjera heilt like på oss sjølve.

V.

I eit nyleg Aftenposten-innlegg skriv Bjørn Stærk at nasjonalismen neppe let seg avskaffa med det fyrste, og at ein lyt spørja seg om “hva slags nasjonalisme vi vil ha”. Han refererer til George Orwell sitt essay Notes on Nationalism, og -- og det er sjeldan i våre dagar, der Orwell vert misbrukt til alt mogleg -- han leverer ein interessant Orwell-referanse:

George Orwell skillte i sitt essay Notes on Nationalism mellom nasjonalisme og patriotisme. Det han kalte nasjonalisme var noe negativt, det var å se verden som en kamp om prestisje mellom ulike stater og grupper. Nasjonalisten er opptatt av å sikre gruppen han identifiserer seg med mest mulig prestisje. Gruppen kan være et land, som Tyskland, eller en organisasjon, som den katolske kirken. Og så mente han det fantes anti-nasjonalister, som var opptatt av å redusere en annen gruppes prestisje så mye som mulig. Anti-kommunister, anti-katolikker, anti-amerikanere -- og i dag ville han kanskje lagt til anti-muslimer.

Det han kalte patriotisme var den gode varianten av dette: En lavmælt kjærlighet til hjemlandet og hjemstedet som ikke fratar andre retten til å være like glad i sine hjemland og hjemsteder. Patrioten hater ikke fremmede, men vet hvem han er og hvor han kommer fra, og stiller opp for hjemlandet når det trengs.

Akkurat denne bruken av ordene nasjonalisme og patriotisme er nok litt spesiell, og såvidt jeg vet unik for Orwell, men jeg liker skillet mellom det aggressive prestisjejaget og den lavmælte nasjonalfølelsen.

Stærk kallar det Orwell kalla “patriotisme” for “den gode nasjonalismen”. Det gjer ikkje eg. Å vera glad i heimstaden sin er ikkje nasjonalisme, og å vera glad i heimlandet sitt er heller ikkje det. Å søkja å finna fellesskap, felles opplevingar og felles verdiar med andre menneske i eit samfunn er ikkje “god nasjonalisme”, men rett og slett sunn fornuft.

VI.

I eit essay i 2009 skreiv eg:

Jeg er glad i Norge. Jeg elsker den norske naturen, fjorden jeg ser fra stuevinduet, snøen på toppen av Gullfjellet som glinser som om det faktisk var gull når vinden blåser fra øst og solen skinner.

Jeg trives når jeg tar bussen til Bergen, småbyen med internasjonal sjel. Jeg spiser brun (og økologisk!) geitost på grovbrød, selv om jeg også liker kebab. Jeg liker den norske kaffien, selv om bønnene er fra Sør-Amerika, opphavet etiopisk og navnet arabisk, fra qahweh, muligens avledet fra qahwat al-bunn, bønnens vin. Jeg har stor sans for hardingfela, selv om den ikke er så urnorsk når alt kommer til alt, og jeg blir varm om hjertet når jeg hører norsk musikk som Lomsk med “Som å komme heim”, en sang som for øvrig handler om en norsk innvandrer i Amerika. Jeg er glad i det norske språket, også i det fjelldanske bokmålet, sjølv om det slett ikkje er morsmålet mitt.

Ingenting av dette, og heller ikkje den delen av min kjærleik til Noreg som skriv seg frå at me ligg på topp på internasjonale rapportar når det gjeld ytringsfridom, at me har religionsfridom (trass i kristen forkynning i skulane), demokrati, likestilling i stort mòn, ein stort sett fungerande velferdsstat og eit lovverk som tryggar arbeidstakarane, gjer meg meir begeistra for nasjonalismen. All nasjonalisme lever på å definera nokon ut, men ikkje minst lever han på å laga adskilte kategoriar, grupper av menneske.

Og for dei som måtte lura: i den grad multikulturalismen eksisterer som ideologi -- og ikkje berre som ein stråmann -- gjer han det same, berre spegla. I ein artikkel der ho rett nok kjem med heller urettvis kritikk mot Thomas Hylland Eriksen, set Sara Azmeh Rasmussen fingeren på eit vesentleg punkt:

Den norske utgaven av den evige kampen mellom “de gode” og “de onde” utspiller seg for fullt i akademiske, politiske og mediale fora. Slaget står mellom på den ene siden nasjonalsjåvinistene og de verdikonservative[..., på] motfronten [de som] slår ring rundt det multikulturelle prosjektet.

Begge tilnærmingene til komplekse problemstillinger knyttet til det flerkulturelle har problematiske premisser. Det gjelder i særdeleshet menneskesynet og kultursynet. Når brikkene som utgjør bildet er religioner, kulturer og sivilisasjoner, blir andre og mer vesentlige analyseenheter oversett.Enkeltmennesker blir automatisk kategorisert i den gruppen de tilfeldigvis ble født inn i, og blir tilskrevet trosforestillinger, handlingsmønstre og egenskaper som er karakteristiske for gruppen. Det blir ikke tatt hensyn til individenes selvdefinisjon eller deres forskjellige valgte, og ofte kryssende identiteter og tilhørigheter, være seg politiske, kjønnsmessige, yrkesrelaterte eller av en annen art.

Fordi han fråtek enkeltmenneske fridomen til å vera fleirkulturelle -- ikkje utad, men innad -- er nasjonalismen eit grunnleggjande illiberalt prosjekt, og når han likevel har samanhang med framveksten av demokrati i ein del europeiske land, er det vesentleg å hugsa på at det har samanhang med at tidlegare rådande ideologiar har vore endå meir illiberale.

Eg følgjer også Rasmussen vidare -- den multikulturalistiske ideologien ho kritiserer plasserer også alle opp i “de tette, lukkede eskene som heter ‘kulturer’”, og dermed “oppstår underlige tilstander”:

Universelle verdier og menneskerettigheter blir omtalt som vestlige, enda verre, norske.

VII.

Eg var i Finland nyleg, for å delta i ein paneldebatt om høgreradikalisme og høgrepopulisme. Med unnatak av at eg laut til å prata på svensk, skilde debatten seg forsåvidt lite frå den som går her heime, kanskje ikkje så rart -- sidan både Sannfinnane og Framstegspartiet gjerne kan plasserast i det den nederlandske statsvitaren Cas Mudde kallar “non-radical populist right”, ikkje-radikal høgrepopulisme, altså i kontrast til både populistisk høgreradikalisme og ikkje-populistisk høgreradikalisme.

Men mot slutten av debatten var det ei ung kvinne i salen som tok ordet og spurte: Kva tenkjer de om omgrepet third culture kids, som handlar om slike som meg; med foreldre frå ein kultur, og oppvaksen i ein annan. Og kva tenkjer ein eigentleg om det? Sjølv om utgangspunktet er like prega av kulturell boksetenking har omgrepet noko for seg. Det vart lansert at den amerikanske sosiologen og antropologen Ruth Hill Useem for å referera til born “som følgjer foreldra til eit anna samfunn”, og vert av sosiologen David C. Pollock definert slik:

A Third Culture Kid is a person who has spent a significant part of [their] developmental years outside the parents’ culture. The TCK frequently builds relationships to all of the cultures, while not having full ownership in any. Although elements from each culture may be assimilated into the TCK’s life experience, the sense of belonging is in relationship to others of similar background.

Funderande på dette i etterkant har det slått meg at eg kjenner mange som vil passa inn i definisjonane på TCK. Ein tidlegare finsk kollega av meg i Belgia er gift med ein nigerianar, bur i utkanten av det franskspråklege Brussel og sender borna på nederlandskspråkleg skule. Kva kultur vil dei borna ha? Kor meiningslaust er det ikkje å putta dei opp i ein boks, sjølv om den boksen skulle vera finsknigerianar, eller belgisk-finsk? Ein annan tidlegare kollega har danske foreldre, har vakse opp i Marokko og Canada, og har ei bulgarsk kone. Kva kultur vil deira born ha? Sjølv har eg born som veks opp i ein trespråkleg heim, kva er deira kultur?

Svaret er som henta ut av den klassiske science fiction-romanen Dune der alle er ute etter den mest verdifulle ressursen i universet, ein ressurs som heiter melange. Dei fleste av oss tenkjer kanskje på margarinet, men ordet er fransk. Det tyder blanding.

VIII.

Ein av dei største styrkene til det moderne demokratiet er nettopp blandinga som oppstår gjennom menneske sine frie val; som skaper individuelle kulturelle miksar og dessutan dei underlegaste subkulturar. Melange gjev oss rikare liv. Men det er ikkje alle som likar blanding, og det er her ulike motstandarar av det opne samfunnet møter kvarandre i felles forakt mot kulturell fridom og mot kulturelt mangfald. Dei radikale islamistane gjer det. Dei ytterleggåande nasjonalistane gjer det også.

IX.

Og difor er dei ikkje mine vener, og heller ikkje kulturen sine vener.

—

Soundtrack: vallonsk, frisisk, kvensk, skandoromani, bretonsk, nordsamisk, karelsk, friulisk, kornisk.

Det er min sum av alt hva jeg har sett:
Jeg håper Gud lar nåde gå for rett!
Jeg håper Gud i himmelen vil si:
Rettferdigheten, barn, den glemmer vi.

- Jens Bjørneboe

I ein artikkel der han forklarer oss kvifor det er viktig å lytta til Bruce Bawer når den amerikansk-norske forfattaren kallar Petter Nome, Jostein Gaarder, Thomas Hylland Eriksen, Lars Gule, Anders Heger, Per Fugelli, Magnus Marsdal, Jens-Pedersen, Simen Ekern og Marte Michelet “nye quislingar” har document.no-redaktør Hans Rustad faktisk eit poeng. Poenget er ikkje at det er verdt å bruka tida si på Bawer, det er det ikkje. Poenget er det følgjande:

VG har en leder i dag der man konstaterer at PST for annen gang har tapt i saken mot somalieren som var tiltalt for å ha smuglet 200.000 kroner til al Shabaab. VG føyer til at PST tapte også i saken mot Arfan Bhatti og skytingen mot synagogen i Oslo, som ble nedskalert til grovt skadeverk. Men VG glemmer å nevne eller å sette spørsmålstegn ved tapene. Kan det være fordi det er noe galt med strafferettspleien, at det er domstoler som nekter å se de politiske sidene? Akkurat som mullah Krekar sitter trygt og kan slynge sine trusler mot navngitte politikere?

Om domstolane nektar å sjå dei politiske sidene skal ikkje eg uttala meg om. Men at både skota mot synagoga i Oslo – som definitivt fortener plass i norsk terrorhistorie – og pengeinnsamling og smugling til den somaliske jihadistgruppa al Shabaab har politiske sider er ei sanning som fortener å bli repetert. Det same gjeld sjølvsagt terroren som råka Noreg 22. juli, og det er ei sanning både Rustad sjølv og mange av kommentatorane på nettstaden hans ser ut til å ha vanskar med å innsjå.

Men Breivik gjekk ikkje i moskeen

Det er mogleg denne motvilja mot å innsjå enkle faktum har ein viss samanhang med at terroristen ikkje hang ut i ein moské, men i staden frekventerte kommentarfeltet på document.no. Dette har sjølvsagt gjort at document.no har fått mykje merksemd etter 22. juli, og ein god del kritikk. Ein del av denne kritikken har vore høgst ufortent, til dømes var Breivik aktiv brukar av fleire nettstader enn document.no. Han skreiv kommentarar på Minerva sine nettsider. Han hadde ein brukarkonto på Hegnar Online sitt nettforum, der hatpratet har vore av rimeleg omfattande karakter. Påstander eg ikkje har makta å stadfesta seier at han også hadde ein brukarkonto på VG Debatt, der ein god del idear av det heller lugubre slaget har florert. Ein del norske mediehus ser diverre ut til å meina at det er document.no som skal smaka steiken, sjølv om også dei har vore med på leiken.

Som Anders Giæver – mannen Rustad elles er glad i å skjella ut – påpeiker var det elles “ikke document.no som påvirket Anders Behring Breivik, men Anders Behring Breivik som prøvde å påvirke document.no”, noe “han ikke [lyktes] med”¹. Rustad og dei andre i redaksjonen bak document.no har også tidlegare markert avstand til ulike høgreekstremistar, frå Fjordman til Norgespatriotene. Slik sett er det like kunstig å klistra document.no til høgreekstremismen som det er å klistra Framstegspartiet til same; men det er ikkje av den grunn unaturleg å meina at document.no har forfeikta ein del tankegods som bør utsetjast for ramsalt kritikk. Det er også heller tøvete å meina at document.no på ein eller annan måte har ansvar for terroråtaka 22. juli, men det er ikkje av den grunn dumt å meina at document.no fortener kjeft.

For det er ein heil del både Hans Rustad og document.no faktisk har ansvar for. Til dømes har dei ansvar for å trykka ein artikkel der ein gjesteskribent (vel og merka litt…. vel… hypotetisk) tok til orde for ein “religion mot islam”, som “kan samle befolkningen rundt en felles og konstruktiv tro”, og syta for tvangsomvending av dei vantru, inklusive muslimane. Hans Rustad har også ansvar for å skriva nonsens som dette:

Det spørsmålet Benedictow burde stille, er om Norge er på full fart inn i en islamiseringsprosess som vil føre til den samme kulturelle og intellektuelle død som vi ser i islamske land. Muslimene seiler inn på frakkeskjøtene til ML’ere, 68?ere og deres etterkommere, og Jonas Gahr Støre står i døren og ønsker velkommen til gards. Det er et historisk tablå som burde tiltale en maler som Rolf Groven, eller en kulturhistoriker som Karsten Alnæs. Men det skjer ikke, det er helt tyst, og nettopp denne tausheten vitner om at det er sant.

Og ikkje minst har Rustad ansvar for å rosa Oriana Fallaci opp i skyene for ei bok der muslimane vart sagt å formeira seg “som rotter”, der konspiratoriske førestillingar om politikarar, akademikarar og andre som “femtekolonnistar” for ein islamsk invasjon og okkupasjon av Europa vart forfeikta og der holocaustnektarar – interessant nok – vart forsvart og redusert til nokon som “gå[r] gjennom Historien og forteller den på en annen måte enn den offisielle versjonen”. Javisst, Rustad, du har ansvar. Og det ansvaret hadde du lenge før 22. juli.

Ein annan ting Rustad har ansvar for er ein dobbeltmoral av den sjeldne. I den siste artikkelen sitert ovanfor nøler nemleg Rustad ikkje det aller minste med å klistra Aslak Sira Myhre og Marte Michelet til dei venstreekstreme terrorgruppene Rote Armee Fraktion og Brigate Rossi. Det at nokon tek Myhre og Michelet alvorleg er utslag for forfall, “ikke et individuelt forfall, men et kollektivt”, noko ein “kunne forsvare å analysere [...] ut fra samme mal som nazikoryfeenes barn; hvordan har de overlevert og formidlet budskapet?”.

No er ikkje eg framand for å retta rimeleg ramsalt kritikk mot norsk venstreside, men det er ein fordel med ein kritikk som treff, og der må det seiast at Bård Larsen si bok Idealistene – den norske venstresidens reise i det autoritære treff langt betre enn Rustad si samansausing av graut og bløtkake. Årsaken er kanskje at Larsen slett ikkje blandar graut og bløtkake.

“På kanten av pogromen”

Sidan me snakkar om kaker: Rustad sitt ansvar er likevel småkaker og kjeks samanlikna med det ansvaret Peder (Fjordman) Jensen ber på. Jensen er kontrajihadismen sin Sayyid Qutb, ideologen som legg til rette for hatet. Ytringane hans har ein langt meir ytterleggåande karakter enn det som er gjengs på redaksjonell plass på document.no, sjølv om Peder Jensen idag likar å lest som om han berre har drive med ein slags “islamkritikk”. Document.no skriv sjølve at Fjordman “har eit problem” og at han “lot språket løpe av med seg”, samt at det media finn er “ubehagelig”. Eg har lese Jensen sine tekstar i årevis, og dei har vore ubehagelege i årevis, men problemet er strengt tatt større enn at Ålesund-mannen lot språket springa av garde med seg. I essayet Will Holland survive the 21st century? – som document.no syner til – skriv Fjordman blant anna følgjande:

European political elites implement the agendas of our enemies and ignore the interests of their own people. They are thus collaborators and traitors and should be treated accordingly.

Ideen om det store Sviket er i det heile sentralt hjå Jensen, og er også noko han gjentek i essayet “Sviket”, publisert av Ole Jørgen Anfindsen i hans bok Selvmordsparadigmet ². I dette essayet i Selvmordsparadigmet heiter det blant anna:

Vestlige eliter samarbeider på transnasjonal basis for å demontere sine egne land og knuse den hvite flertallsbefolkningen gjennom multikultur og masseinnvandring. Europeiske ledere demonterer urbefolkningen på et helt kontinent, kulturelt og demografisk. Jeg har uttalt gjentatte ganger at dette utgjør verdenshistoriens største svik, og jeg mener det.

Med andre ord: Europeiske leiarar er forrædarar. Men ikkje berre dèt. Dei er skuldige i verdashistoria sitt største svik, det største forræderiet nokonsinne. Og – seier Jensen i Will Holland… – slik må dei også handsamast. Den sjølverklærde anti-terroristen Jensen seier ikkje noko meir. Men annanstads oppmodar han til å “ta dei passande stega for å verna om vår eigen tryggleik og sikra vår nasjonale overlevnad”. Han seier ikkje noko meir der heller. Fjordman dansar på kanten av stupet, lik dei litterære antisemittane den tyske anti-fascisten og fredsprisvinnaren Carl von Ossietzky omtalte i Die Weltbühne i 1932:³

Disse litterære antisemittene må omgås et stort dilemma. De beveger seg alltid på kanten av pogromen, de smaker på den, men de passer seg for å bli like aktive i den som de medborgere som er mindre tynget av intellekt. Hvorfor så sjenerte mine herrer? Gjør et rykk, slipp løs den indre pøbelen som gjemmer seg i alle antisemitter. Plukk nå opp en hestepære, kast den i ansiktet på den jødiske medborgeren og skrik “jødesvin” etter ham. Dere vil føle en lettelse, og dere vil, ettersom vi lever i Tyskland, også finne en rett som møter deres plagede tilstand med forståelse. [...]

Nå om dagen behøver ingen skribent med dårlige nerver å anstrenge seg. Et treffende ord holder for å bringe hendene i bevegelse. I vår tid er luften tung av bloddunst. Den litterære anti-semittismen leverer bare de immaterielle våpen til å slå i hjel. Resten besørger den tapre og ærlige Hansen med sin velsignede kraft.

Eg er jamnt over forsiktig med å samanlikna med 1930-talet – sidan det den gongen var slik at statlege myndigheiter for alvor kasta seg på bølgja av hat, og det endelege resultatet i fleire land vart eit industrielt massemord – men det ville sanneleg ha vore interessant å samanlikna nokre av reaksjonane på von Ossietzky sin ramsalte tekst den gongen med reaksjonane på dei som vågar å nytta ordet “ytringsansvar” i dag. Det får vera ei oppgåve for historikarane.

Eg skal venda attende til notida, og til utgreiinga frå dei sakkyndige, der det vart konkludert med at Breivik er paranoid schizofren. I ei av samtalane med dei sakkyndige vil ikkje Breivik seia noko om hemmelege koder, men han fortel at  “forfatteren Fjordman skriver veldig mellom linjene, men det forstår alle. Det er ikke myntet spesielt på meg”. Inneber det ansvar for Jensen?

Nei, Jensen kan vanskeleg seiast å ha ansvar for kva Breivik har lest mellom linene, men det er noko anna Jensen har ansvar for, og det er kva som står på linene, dansen langs stupet, konspirasjonsteoriane han har forfeikta, hatideologien han har vore ein sentral bidragsytar til på nettet, ein hatideologi som har eit openbert valdspotensiale. Det ansvaret hadde Jensen før 22. juli, og det ansvaret har han også etter 22. juli.

Fjordmans “maskulinisme”

Og lat oss ta ein gjennomgang av nokre av Jensen sine tekstar, og sjå på akkurat kva han meiner. Me kan byrja med eitt av dei nær 40 essaya av Jensen som Breivik fann det naturleg å inkludera i sitt såkalla “kompendium”, essayet The Failure of Western Feminism. Her går Jensen til åtak på feminismen, som han meiner har gjort at mennene i vår “stamme” (ja, det er ordet han nyttar) svake og demoraliserte, noko som fører til at kvinnene vert gjort til slavar.

I Peder Jensen sitt univers har norske kvinner sjølv – “to some extent”, som han seier – skuld i valdtekter, fordi dei “have been waging an ideological, psychological and economic war against white men for several generations, believing that this would make [them] ‘free’”. Resultatet av denne påståtte krigen – som for dei fleste av oss handlar om framsteg i likestillinga – er at kvinner i dag har “less freedom of movement and security than ever, as a direct result of the immigrant policies supported by you and your buddies”.

Her gjev Peder Jensen norske kvinner ansvaret for at dei vert valdtekne, fordi dei har stemt på feil parti, fordi dei ikkje deler han dystopiske fantasiar, hans verdsbilete og hans konspirasjonsteoriar, men ikkje minst fordi dei har kjempa for likestilling gjennom ein påstått “ideologisk, psykologisk og økonomisk krig” mot kvite menn. Og det er sjølvsagt eit standpunkt han har ansvar for. Det same gjeld det følgjande:

Which means that if you break down men’s masculinity, their willingness and ability to defend themselves and their families, you destroy the country. That’s exactly what Western women have done for the last forty years. So why are you surprised about the results? As you said, you can’t fool Mother Nature. Well, you have tried to fool her for a long time, and you are now paying the price for this.

Feminismen har altså – ifølgje Fjordman – brote ned menn sin maskulinitet. Slik øydelegg feminismen landet. Men det er sjølvsagt eigentleg marxistane sin feil, for dei har utsett vestlege kvinner for “systematic Marxist indoctrination meant to turn you into a weapon of mass destruction against your own civilisation, a strategy that has been remarkably successful”. Heile den greia med likestilling? Eit marxistisk påfunn. Meint å få deg, kvinne!, til å verta eit masseøydingsvåpen mot sjølve sivilisasjonen.

No har eg tidlegare skrive om kvifor Fjordman passar som fot i hose på ein statsvitskapleg definisjon på fascisme, men eg vedgår at eg der ikkje fokuserte på denne maskulinitetstenkinga – som er eit trekk ein finn i mange fascistiske rørsler. Norske media kunne godt ha dratt fram desse riktig festlege skjeletta frå Fjordman sin omfattande garderobe.

At Ole Jørgen Anfindsen – som i oktober uttrykte at Anders Behring Breivik har “et visst poeng” i at “hele vårt politiske system” er “falskt” – nyleg fann det verdt å hevda at Peder (Fjordman) Jensen har gjeve oss “såpass viktige bidrag til forståelse av samfunnsutviklingen i Vesten de siste tiårene at det blir feil å nekte å forholde seg til hans tekster” er for øvrig eit godt døme på den forvirringa som rår i Anfindsen sitt hovud. Og det har han Gud betre meg ansvar for, sjølv om han maktar å sjå at det er nokre av Jensen sine synspunkt som er “kort og godt uakseptable”.

Etnisk rensing

Det stoggar sjølvsagt ikkje med draumar om eit slags etterkrigssamfunn utan den hersens marxistiske likestillinga – innført berre som våpen for å utsletta vår sivilisasjon – Fjordman går lenger. Og no skal me ta turen til eit essay frå våren 2011, eitt av dei som ikkje har kome med i Breivik sitt klipp-og-lim-manifest. Me snakkar om Peder Jensen sitt essay Preparing for Ragnarök. I dette essayet presenterer Fjordman sine vanlege dystopiar, no fora av blant andre den franske nouvelle droite-tenkjaren Guillaume Faye, ein av dei sentrale ideologane i den nyfascistiske GRECE-rørsla ⁴.  Men Faye er strengt teke meir forsiktig enn Jensen.

I dette essayet skriv Jensen blant anna følgjande⁵:

Erfaring forteller oss også at hvis to eller flere forskjellige befolkninger bebor samme land, vil de til slutt blandes. I kombinasjon betyr dette at den eneste måten den europeiske sivilisasjon kan blomstre i det lange løp, er hvis vi har store territorier spesielt reservert for folk som er overveldende av demografisk europeisk avstamning. I de tilfellene der dette har gått tapt trenger det å bli gjenopprettet. Ideer er viktige, men kulturen følger primært gener.

I tillegg at dette er ein reinspikka genetisk rasisme, og vanskeleg kan tolkast som noko anna enn ei oppmoding til etnisk rensning, er det sjølvsagt nettopp den typen idear som passar som fot i hose med tidlegare nemnde Roger Griffin sin definisjon på fascisme. Fascismen er “a revolutionary form of nationalism [inspired by a core myth] that only a populist, trans-class movement of cathartic national rebirth (palingenesis) can stem the tide of decadence”. Faktisk er nettopp dekadense noko som står sentralt i Preparing for Ragnarök. Med utgangspunkt i Faye skriv Fjordman at “the current advanced state of decadence owes much to the secularization of Christian charity and its modern egalitarian offshoot, human rights”.

Og det revolusjonære aspektet passar han sjølvsagt også på å få med. Litt seinare i essayet heiter det⁶:

Dette innebærer også at for første gang på århundrer vi er underdogs. Det er mange historiske eksempler, fra de persiske invasjoner i antikken til de muslimske invasjonene senere, der europeere har mestret vårt beste når vi  har vært underdogs. Kanskje vi kan gjøre det samme når den multikulturelle galskapen forsvinner. Vi må da sørge for at de som har kjempet for de giftige ideene til multikulturalismen og masseinnvandringen av fremmede stammer forsvinner med den. Hvis det skjer, kan vi gi våre etterkommere en ny start og legge grunnlaget for en ny renessanse, der den europeiske sivilisasjon kan blomstre igjen.

Dei som har kjempa for dei giftige ideane må ifølgje Jensen “forsvinne”. Slik at me kan gje etterkomarane våre ein “ny start”, og leggja grunnlaget for ein “ny renessanse”. Dette er revolusjonær fascistisk retorikk med eit openbert voldspotensiale. Og det er sjølvsagt retorikk Jensen har eit ansvar for.

Men ikkje berre Fjordman

Men det er ikkje berre Peder (Fjordman) Jensen som har eit ansvar her. Også norske media har eit ansvar, om enn av ein heilt annan type. Det er greitt nok at Jensen slepp til med sutring over at politiet har vore “slem” med han. Det er greitt nok han slepp til med artiklar der han framstiller det som om kritikken mot han er fordi han er “svært kritisk til islam og stiller spørsmål ved hva som skal til for at et demokratisk samfunn skal kunne fungere”. Jamvel fascistar må få lov å snakka i det offentlege, om om redaktørar synest det er greitt å bruka spalteplassen sin på deira propaganda, ja, så må dei gjerne gjera det.

Eg forventar likevel at norske mediahus også nyttar litt ressursar på heilt grunnleggjande journalistisk gravearbeid. Og dette er ikkje gravearbeid av det tunge slaget – ein slepp å leita i Nasjonalbiblioteket sine arkiv eller å leita fram ein eller annan Deep Throat blant IT-alderen sine brunskjorter. Det heldt faktisk å lesa dei mange essaya Fjordman har skrive. Få fram i ljoset kva denne mannen står for. For ein ting er sikkert: Islamkritikk er det ikkje.

Og visst pokker har Peder Jensen ansvar. Det hadde han lenge før Anders Behring Breivik sette seg i bilen på veg til Oslo. Bør han dømast? Neppe. Bør han straffast? Neppe. Bør han ha lov til å halda fram med å spreia fascistisk tankegods? Joda, ytringsfridomen gjeld for fascistar også. Men ein ting bør Jensen ikkje få lov til. Og det er å sleppa unna med sin hatske ideologi nærast uimotsagt. Difor fortener Breivik sin forsvarsadvokat all ære for å villa kalla han inn i vitneboksen. Der – om ikkje andre stader – står ikkje Jensen sjølv for regien. Der – om ikkje andre stader – kan han ikkje delta i ein debatt på berre sine eigne premissar.

–

Fotnotar til folket:

Eg har allereie kommentert dei sakkyndige si vurdering av Anders Behring Breivik som strafferettsleg utilrekneleg. Der understrekar eg at galskap og ideologi sjølvsagt ikkje er nokon motsetnad, noko som burde vera rimeleg openbert. Det tjuande hundreåret burde ha lært oss såpass.

Som me har fått demonstrert tidlegare lek opplysningar frå terrorsaka fort til media. Det gjeld også for rapporten frå dei sakkyndige. Saker i fleire media syner at dei sit på heile eller så godt som heile rapporten. Det gjer også den antirasistiske nettstaden Vepsen.org, der redaksjonsmedlem Tor Bach har uttalt at rapporten bør underkjennast fordi dei sakkyndige etter Bach sitt syn ikkje har forhalde seg til at “synspunktene Breivik forfekter florerer i et politisk miljø”. Professor Tore Bjørgo ved Politihøgskolen, og historikar Terje Emberland ved Holocaustsenteret har båe kome med liknande kritikk. Bjørgo seier blant anna dette:

– Dette er en subkultur med sterk konspirasjonsforståelse av verden, hvor det skilles mellom onde og gode krefter, med en ytre fiende og indre sviker. Breivik er en del av dette, og man bør kjenne til denne bakgrunnen før man skiller mellom hva som er individuelle virkelighetsoppfatninger, og hva som er kollektivt.

Advokat Harald Stabell sine innvendingar er også interessante. Innvendingar frå dei sakkyndige sine faglege kollegaer er likevel meir tungtvegande, samstundes som støtten til dei sakkyndige frå psykologhald bør telja meir enn oppfatningane til ein del synsarar som gjer seg sjølv til psykologiprofessorar på Facebook, Twitter og andre sosiale media. Sjølv har eg ikkje føresetnader for å vurdera dei medisinske vurderingane i dei sakkyndige sin rapport, og eg kjem heller ikkje til å gjera det. Ein del av opplysningane som utgjer bakgrunn for konklusjonen er likevel mogleg å vurdera.

Nyorda

Eit moment som har vore framme er dei såkalla neologismane, altså Breivik sin bruk av nye ord som han har funne på sjølv. Dette har blant annet vorte diskutert av Anders Giæver i VG som skriv:

Det har vært uttrykt bekymring for om Sørheim og Husby har hatt nok innsikt i hva slags virkelighet Breivik har beveget seg i på nettet. Om de har forstått den politisk ekstreme virkelighetsoppfatningen han har forholdt seg til. Klassifiseringen av alle disse ordene som «neologismer» tyder på at de ikke har hatt det. Og også at Breivik har lurt dem når han sier at det er ord han har funnet på selv.

Giæver syner til at søk på ord som “national Darwinism” , “suicidal humanism” og “Knight Justiciar” gjev rikeleg med treff på Google. Men her er det Giæver som bommar. Det stemmer at ein vil få treff på båe uttrykka – ingen av dei er, trass alt, særleg kreative. Likevel er det verd å påpeika at treffa ikkje er så rikelege som Giæver vil ha det til (han har antakeleg bomma i høve søkjemetode), og det er verdt å understreka at ein del av omgrepa Breivik nyttar på ingen måte er vanlege uttrykk i den kontrajihadistiske bloggosfæra som har inspirert han. Som eg påpeiker i boka “Det mørke nettet” ser også uttrykket “School of Vienna” – som Breivik nyttar om den kontrajihadistiske tenkinga – ut til å vera eit uttrykk Breivik sjølv har funne på ¹. Ein vil få Google-treff på det ordet også,  men då dreier det seg blant anna om den austerrikske skulen i økonomifaget, og ikkje om ein antimuslimsk hatideologi².

Når det gjeld bruken av neologismar har dei sakkyndige – etter mitt syn – følgjeleg eit poeng. Det kan innvendast at det å finna på nye ord i seg sjølv ikkje er særleg uvanleg i den kontrajihadistiske bloggosfæra. Hadde Breivik skrive ei bok om “suicidal humanism”, og ikkje sett saman eit klipp-og-lim-”manifest”, er nok det eit uttrykk som kunne ha festa seg; ideen om at ideologiske motstandarar er suicidale (på vegner av europeisk eller vestleg kultur) er knappast noko Breivik har snytt ut frå eiga nase. Og det gjeld det meste av ideologien hans.

Dei politiske ideane

Som Aftenposten skriv har dei to sakkyndige – Torgeir Husby og Synne Sørheim – kome med “en viktig påpekning”, nemleg at dei ikkje har teke stilling til Breivik sin politiske ståstad eller den politiske bodskapen han har. Det er ei litt underleg påpeikning, sidan mykje av det som reint faktisk vert omtala som vrangførestillingar i rapporten, og som også utgjer delar av bakgrunnen for diagnosa, så absolutt er politiske vrangførestillingar. Ein stad heiter det til dømes:

Observanden [Breivik, min merkn] sier i samtalen at han var i ekte krig. Han mener at det foregår etnisk rensing i landet. Han mener at han førte krig mot alle de vesteuropeiske regimene. Han mener at det foregår en prosess der kulturmarxistene infiltrerer, hjernevasker og ødelegger det etnisk norske. Observanden har omfattende tanker om infiltrasjon og bakenforliggende hos sentrale samfunnsdebattanter og samfunnsinstitusjoner. Han mener at navngitte personer er forrædere. Ideene vurderes som et altomfattende, paranoid vrangforestillingssystem, med omfattende tanker om homocid [mord].

Dei nemnde politiske ideane kan gjerne samanliknast med bloggaren Peder (Fjordman) Jensen som i ein debatt med Breivik i kommentarfeltet på document.no skreiv følgjande:

Min spådom er at EU befinner seg i indre oppløsning innen 20 år og at det er full borgerkrig i minst ett vesteuropeisk land før det. Før eller siden vil vanlige folk oppdage at EU og europeiske ledere bak den innfødte befolkningens rygg allerede har vedtatt at det skal være fritt frem for fortsatt muslimsk kolonisering av vårt kontinent. Dette er verdenshistoriens største svik og det er ufattelig at vårt såkalt maktkritiske pressekorps, inkludert landets største avis VG, ikke skriver ett eneste ord om det. Faktum er at vestlige ledere driver demografisk og juridisk krigføring mot den hvite flertallsbefolkningen i vestlige land for å bryte dem ned til fordel for en autoritær, post-demokratisk verdensorden med dem selv på toppen. EU er allerede langt på vei.

Ideane om forræderi, ideane om at ein er i krig og ideane om etnisk rensning er altså langt frå unike. På dette området skil Breivik seg lite frå den kontrajihadistiske bloggosfæra, og frå Fjordman – som han elles også framhever som ein inspirasjon i samtale med dei sakkyndige, grunna det Fjordman ifølgje Breivik seier “mellom linjene”.  Dei sakkyndige påpeiker også sjølv at Breivik slett ikkje er åleine om sine politiske standpunkt. I rapporten heiter det:

Uten å gå inn i observandens politiske vurderinger, konstaterer de sakkyndige at hans bilde av Europas tilstand og Norges tilstand er ekstremt og vel faktisk savner grunnlag hva gjelder mange av hans tolkninger og påstander. Imidlertid synes det meste av dette materialet mer å være en applikasjon av eksisterende, politiske strømninger enn en kreasjon av ham selv i det mye av det er klipp-og-lim fra diverse nettsteder og historiske kilder. Det vil jo også si at hans sitater og konklusjoner deles av et antall personer både i Norge og i Europa forøvrig. (mine uth.)

Som eg sa i eit intervju med VG i midten av november: det er mange som har vore kjappe med å avfeia Breivik som gal. I ein kvar folkeleg forstand av ordet er han det, men samstundes er det ideologiske aspekt her. Dei sakkyndige har konkludert med at Breivik ikkje berre er gal i folkeleg forstand, men også i klinisk forstand, men understrekar det same, “hans sitater og konklusjoner deles av et antall personer både i Norge og i Europa forøvrig”. Dei som måtte meina at det er uvesentleg, og som ynskjer å avslutta den politiske debatten om høgreekstremisme eller å lest som om Breivik berre er ein einsam gærning kan med andre ord ta seg ein bolle. Rapporten dei skyv føre seg syner i seg sjølv det motsette av det dei hevdar.

Galskapen

Det er å venta at dei sakkyndige sin rapport – der stadig større delar vert kjend for det offentlege grunna lekkasjar – vil skapa meir debatt, og at konklusjonen om at Breivik er gal framleis vil gjera det. Sjølv synest eg kanskje ikkje dette er den mest interessante diskusjonen, men eg vil understreka – slik eg også har gjort tidlegare – at ein neppe kjem utanom å også sjå på psykologi når det gjeld Breivik, på same måte som ein neppe gjer det i høve terroristar som Timothy McVeigh og Mohammed Atta.

Interessant nok er det også fleire kjende terroristar som har fått same diagnose som Breivik, noko blant andre Kristine Löwe påpeiker. Den amerikanske Ted Kaczynski (Unabomber), som stod for ein slags anarkoprimitivistisk ideologi, den britiske høgreekstreme terroristen David Copeland, salafijihadisten Zacarias Moussaoui… dei har alle vorte kalla paranoid-schizofrene. Lat oss sjå nærare på eit av døma, Copeland. I ein rapport frå nederlandske Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement om såkalla “lone wolf”-terror, får ein ein grei gjennomgang av dei faktiske tilhøva i saka:

David Copeland, dubbed the ‘London nailbomber’, was responsible for a thirteenday bombing campaign in April 1999 aimed at black, Asian and gay communities. Over three successive weekends, Copeland placed homemade nail bombs in public locations. The first bomb detonated outside a supermarket Brixton, South London, an area known for its large black and minority ethnic population. The second bomb went off in Brick Lane, East London, which has a large South Asian community. The third and final bomb detonated in the busy Admiral Duncan pub in Soho, central London, a focal point for London’s gay community. The bombing attacks killed a total of three people, including a pregnant woman, and injured 129 others. Though some groups, like the British neo-Nazi groups Combat 18 and White Wolves, claimed responsibility for the
bombings, Copeland maintained he had worked alone and had not discussed his plans with anyone. This version was accepted by police investigators and the prosecution.

Som Breivik er Copeland eit brukbart døme på det som i terrortypologien gjerne vert omtala som ein “einsam ulv” ³. Dette er ikkje, som ein del ser ut til å tru, det same som at han var ein einstøing. Einsame ulvar utfører åtaka sine på eiga hand, dei er ikkje del av ein kommandostruktur (slik Breivik, i motsetnad til Copeland, hevdar at han er), men dei høyrer heime i ein ideologisk kontekst og har gjerne hatt beviseleg kontakt med andre ekstremistar. Der Breivik blant anna hadde kontakt med ekstremistane i English Defence League, både fysisk og på Facebook, hadde Copeland blant anna vore medlem av den heller obskure høgreekstreme gruppa National Socialist Movement. Han hadde også vore medlem av det høgreradikale partiet British National Party, og eit fotografi av Copeland saman med den dåverande partileiaren – John Tyndall (som ikkje akkurat var anti-nazist sjølv) – er neppe den største PR-messige sigeren til det ytterleggåande britiske nasjonalistpartiet.

Etter Copeland sine terroråtak var det fleire psykologar som konkluderte med at mannen var klinisk gal, og han fekk altså same diagnose som Breivik no har fått. Trass i det vart han dømd for mord, og han soner no seks livstidsstraffer etter kvarandre; David Copeland kjem neppe ut av fengsel før han har sona iallfall 50 år. Då vil han vera godt opp i 70-åra.

Men Copeland var altså – ifølgje psykologar – gal. Trass i dette kan det vanskeleg underslås at han tilhøyrde eit høgreekstremt miljø, og det er relativt stor semje om at ein av inspirasjonsfaktorane bak terroråtaka han gjennomførde var pamfletten Practical Guide to Aryan Revolution, skriven av ein av europeisk høgreekstremisme sine aller mest… vel… fargerike karakterar, David Myatt⁴, ein mann som i folkeleg forstand vanskeleg kan kallast noko anna enn knakande sprø. Med andre ord: Copeland sine terroråtak hadde ein ideologisk kontekst. Copeland fekk også støtte frå andre høgreekstremistar, slik Breivik også har fått (om enn ikkje frå leiande kontrajihadistar). Skal ein forstå Copeland kjem ein vanskeleg utanom psykologi, men skal ein forstå terrorhandlingane kjem ein vanskeleg utanom politikk.

Rapporten frå Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement konkluderer:

There are many indications that Copeland’s bombing campaign involved a combination of political and personal motives. In addition to the aforementioned political and personal motives, during the trial it became clear that the third bombing was predominantly a result of Copeland’s hatred of gay men, which he claimed to have developed during his childhood. Also, Copeland at times hinted at a religious motive, although his statements on this issue were highly inconsistent and contradictory.

Det høyrest ikkje heilt ukjend ut dette siste om religion, heller.

Konklusjon

I motsetnad til ein del er ikkje eg så oppteken av om dei sakkyndige si vurdering av Breivik vert ståande. Det viktigaste for meg er på den eine sida at mannen vert halde unna samfunnet, om det er i fengsel eller i ein psykiatrisk institusjon er uvesentleg, så framt tryggleiken er svært solid. På den andre sida er det viktig at me som samfunn konfronterer den høgreekstreme tenkinga som utvilsamt – og det syner også dei sakkyndige sin rapport – inspirerte Breivik, og – ikkje minst – at me konfronterer banalisering og normalisering av ekstremt tankegods.

Samstundes har historikar Terje Emberland eit svært godt poeng då han seier at det finst “en ubehagelig trend” til å “sykeliggjøre våre egne terrorister og ondskapsforklare de muslimske terroristene”. Breivik representerer ein hatefull ideologi. Han er ikkje åleine.

Til sist nokre ord frå ein lesverdig artikkel i Psychology Today:

Terrorism is itself a form of madness. Perpetrators of terrorism express their rage at the world destructively, in a desperate, last-ditch and sometimes suicidal attempt to gain recognition, fame or glory for themselves and their cause and, ultimately, to give some shred of meaning to their otherwise meaningless lives. Terrorism is typically an infantile and narcissistic act of violence stemming from profound feelings of impotence, frustration, and insignificance. In their own ways, the vengeful shootings at Virginia Tech, Northern Illinois University, and the Omaha mall were, like the mad bombings of Ted Kaczynski, all evil acts of terrorism. Terrorists try to force the world to meet their own narcissistic demands, and, when this doesn’t happen, they lash out violently. Terrorism is a failure to find a creative solution to life, to find and fulfill one’s true destiny. Terrorism is, in most cases, the madness of resentment.

Artikkelforfattaren gjer merksam på at han har fått tilgang til heile rapporten til dei sakkyndige, med unnatak av at ein del personnamn og nokre avsnitt er sladda. Av dei sladda opplysningane er blant anna opplysningar frå politiavhør.

–

Se også: Dette mener ekspertene om de sakkyndiges rapport (Aftenposten, 5. des).

–

Fotnoter: